El Niño 2026-2027: cú sốc khí hậu buộc Đông Nam Á phải thay đổi
El Niño 2026-2027 là hiện tượng khí hậu gắn với sự nóng lên bất thường của nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển, thay đổi phân bố mưa và nhiệt độ trên phạm vi toàn cầu, từ đó gia tăng nguy cơ hạn hán, lũ lụt và thời tiết cực đoan, đe dọa trực tiếp an ninh nước và an ninh lương thực ở nhiều khu vực, trong đó có Đông Nam Á. Điểm mấu chốt không phải là một mùa khô hay mùa mưa khác thường, mà là việc khu vực phải chấp nhận rằng mô hình khí hậu cũ đã lỗi thời. El Niño trong giai đoạn này được dự báo nằm trong nhóm những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận, kéo theo nguy cơ hạn hán, lũ lụt và thời tiết cực đoan, ảnh hưởng sinh kế của hàng trăm triệu người. Ở châu Á - Thái Bình Dương, khoảng 190 triệu trẻ em nằm trong vùng dự báo chịu tác động, phản ánh mức độ rủi ro xã hội sâu rộng hơn nhiều so với những gì các chính phủ thường thừa nhận. Nếu các quốc gia vẫn coi El Niño là một biến cố nhất thời thay vì tín hiệu của một kỷ nguyên khí hậu mới, họ sẽ tiếp tục bị động trước mỗi chu kỳ cực đoan.
Việt Nam: xâm nhập mặn sớm và áp lực nước ngầm phơi bày điểm yếu hệ thống
Việt Nam đang bước vào El Niño với một thực tế đáng lo: nền nhiệt đã cao hơn trung bình nhiều năm 1–2°C trong tháng 9 và nửa đầu tháng 10, với 59 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ tối cao ngày chạm hoặc vượt kỷ lục cùng kỳ. Đây không chỉ là những con số khô khan, mà là lời cảnh báo rằng hệ thống nước và nông nghiệp hiện tại không còn dư địa an toàn. Theo cơ quan khí tượng, El Niño đã bắt đầu tác động rõ rệt đến thời tiết Việt Nam và được dự báo duy trì mức rất mạnh đến ít nhất tháng 1, với ảnh hưởng kéo dài tới đầu mùa hè năm sau. Dưới tác động này, dòng chảy sông suối tại hầu hết các lưu vực lớn giảm 10–75% so với trung bình dài hạn trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8. Điều đó có nghĩa: mọi sai lầm trong điều tiết nước mùa khô tới sẽ phải trả giá bằng đất nứt nẻ, đồng ruộng bỏ hoang và nước sinh hoạt thiếu hụt – không chỉ ở Đồng bằng sông Cửu Long mà cả miền Trung và Tây Nguyên.
Đồng bằng sông Cửu Long: xâm nhập mặn Việt Nam là bài kiểm tra sinh tử
Đồng bằng sông Cửu Long đang trở thành tâm điểm rủi ro khi xâm nhập mặn Việt Nam được dự báo đến sớm từ tháng 12, ăn sâu vào đất liền thêm 10–20 km so với trung bình nhiều năm tại các cửa sông. Với một vùng sống nhờ lúa gạo, trái cây và thủy sản, đó là kịch bản sinh tử chứ không phải một biến động kỹ thuật. Bộ phụ trách nông nghiệp và môi trường ghi nhận các hồ chứa thượng nguồn trên lưu vực sông Mê Kông mới tích được hơn 52 tỷ m³ nước vào giữa tháng 10, tương đương khoảng 80% dung tích hữu ích thiết kế, nhưng dòng chảy về đồng bằng trong mùa khô tới lại được dự báo thuộc nhóm thấp nhất trong nhiều năm. Đồng nghĩa, nước ngọt sẽ là tài nguyên khan hiếm. Nguy cơ xâm nhập mặn đạt mức tương đương giai đoạn 2015–2016 – thời điểm nhiều vùng lúa phải bỏ vụ, cây ăn trái chết khô, người dân phải mua từng can nước ngọt – đang được nhắc lại như một viễn cảnh rất thực. Nếu vẫn mở rộng diện tích lúa ở vùng rủi ro cao, chúng ta đang đặt cược an ninh lương thực quốc gia vào một canh bạc khí hậu.
An ninh nước Đông Nam Á: từ phản ứng khẩn cấp sang thích ứng biến đổi khí hậu dài hạn
El Niño làm lộ rõ điểm yếu chung của an ninh nước Đông Nam Á: phụ thuộc quá lớn vào mưa theo mùa và thiếu chiến lược điều tiết liên quốc gia. Khi một nơi khô hạn kéo dài, nơi khác lại hứng mưa lớn và lũ lụt, cả hai thái cực đều có thể làm suy giảm nguồn cung lương thực và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Năm nay, điều đó không còn là cảnh báo lý thuyết mà đã hiện diện trong từng con số dòng chảy, từng báo cáo thiếu nước. Các chuyên gia tài nguyên nước nhấn mạnh rằng trong năm El Niño, nguồn nước đặc biệt dễ tổn thương vì mưa ít, mực nước sông xuống thấp. Thay vì chỉ ban hành công điện khẩn, khu vực cần coi đây là cơ hội để chuyển sang mô hình thích ứng biến đổi khí hậu: xây dựng kịch bản điều tiết nước cho toàn bộ các lưu vực chiến lược, tăng cường hệ thống dự báo – cảnh báo sớm, và quan trọng hơn, chấp nhận điều chỉnh cơ cấu cây trồng, mùa vụ theo các kịch bản khí hậu mới. Nếu Đông Nam Á tiếp tục đầu tư chủ yếu vào công trình mà bỏ qua quản trị nước và dữ liệu, an ninh nước sẽ vẫn là "gót chân Achilles" của khu vực.
Việt Nam và khu vực cần làm gì: từ kịch bản đến hành động
Điểm tích cực là một số bước chuẩn bị đã bắt đầu. Bộ phụ trách nông nghiệp và môi trường đã yêu cầu địa phương xây dựng phương án điều tiết nước cho mùa khô, tích trữ nước ngọt trong kênh, hồ, ao, ruộng khép kín và đẩy nhanh các dự án chuyển nước liên vùng, công trình trữ nước. Tại Hà Nội, hội thảo về đưa Luật Tài nguyên nước vào thực tiễn đã coi mùa khô sắp tới là "bài kiểm tra thực tế lớn đầu tiên" cho các kịch bản điều tiết lưu vực, đặc biệt ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng như vậy là chưa đủ. Cần đi xa hơn: tái cấu trúc cây trồng, điều chỉnh lịch gieo sạ để tránh đỉnh xâm nhập mặn, giảm diện tích canh tác ở vùng rủi ro cao và ưu tiên mô hình nông nghiệp tiết kiệm nước. Ở cấp khu vực, chương trình lương thực quốc tế đã kêu gọi các nước châu Á - Thái Bình Dương củng cố hệ thống an sinh xã hội, bảo đảm có thể nhanh chóng hỗ trợ người dân khi hạn hán, lũ lụt hoặc biến động kinh tế đe dọa nguồn cung lương thực. Nếu Việt Nam và các nước Đông Nam Á coi El Niño 2026–2027 là bước ngoặt để chuyển từ phản ứng bị động sang thích ứng chủ động, cú sốc khí hậu này có thể trở thành động lực cho một chiến lược nước và lương thực bền vững hơn.
