Áp lực thi cử học sinh bắt nguồn từ thiếu trường, thiếu lớp
Áp lực thi cử học sinh là tình trạng học sinh phải cạnh tranh gay gắt để giành một số lượng chỗ học hạn chế trong các trường được xem là tốt, dẫn tới bùng nổ luyện thi, dạy thêm học thêm, căng thẳng tâm lý và nguy cơ nảy sinh tiêu cực trong kiểm tra, tuyển sinh, thay vì học tập tự nhiên theo năng lực và nhu cầu phát triển của từng em. Theo Bộ trưởng GD-ĐT Hoàng Minh Sơn, điểm nghẽn nằm ở sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và năng lực đáp ứng của hệ thống trường lớp. Khi chưa đủ trường, đủ lớp, chưa có đủ chỗ học tốt, học sinh buộc phải “đấu” với nhau để giành cơ hội, và toàn bộ xã hội bị cuốn vào cuộc đua điểm số. Điều đáng nói là chúng ta thường quy trách nhiệm cho từng học sinh, từng gia đình, trong khi gốc rễ lại là thiếu trường học và chất lượng giáo dục không đồng đều.
Dạy thêm học thêm: hệ quả của hạ tầng giáo dục chật hẹp
Bùng nổ dạy thêm học thêm không phải là hiện tượng tự nhiên, mà là phản ứng mang tính sinh tồn trong một hệ thống thiếu chỗ học và đánh giá học sinh chủ yếu bằng kỳ thi tuyển sinh căng thẳng. Khi áp lực tuyển sinh lớp 10 tập trung ở các đô thị lớn, nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường lớp không kịp, phụ huynh buộc cho con đi học thêm, giáo viên bị kéo vào vòng xoáy luyện thi, còn học sinh thì sống trong trạng thái học vì sợ bị loại hơn là học để phát triển bản thân. Câu nói của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đáng được trích dẫn nguyên văn: “Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận chỗ nọ, chỗ kia sẽ giảm rất nhiều”. Nói cách khác, nếu không mở rộng năng lực hệ thống thì mọi giải pháp siết dạy thêm chỉ chạm phần ngọn.
Giải pháp giáo dục: mở rộng cơ hội thay vì dựng rào chắn
Điểm tích cực là lần này, cơ quan quản lý không khuyến nghị các “mẹo” giảm stress cá nhân, mà nhấn mạnh cải cách hệ thống giáo dục. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng cao chất lượng giáo dục giữa các cơ sở. Điều này kéo theo hai chuyển dịch: giảm áp lực thi cử vào lớp 10, và thay đổi cách phân luồng học sinh. Thay vì hạn chế chỉ tiêu lớp 10 công lập để ép học sinh sang học nghề, ngành giáo dục hướng tới mục tiêu phổ cập trung học phổ thông và tương đương, bao gồm THPT, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên. Đây là bước ngoặt về tư duy: phân luồng không phải là dựng rào chắn, mà là tạo nhiều lựa chọn chất lượng để học sinh tự quyết con đường phù hợp, trong đó cơ hội vào lớp 10 cũng được mở rộng hơn, thể hiện bằng việc số học sinh vào lớp 10 năm vừa qua tăng 24% so với năm trước.
AI và nền tảng giáo dục thông minh: cơ hội nhưng không phải “đũa thần”
Tăng số trường lớp là điều kiện cần, nhưng để giảm áp lực thi cử học sinh bền vững, hệ thống còn phải đổi cách dạy, cách học và cách quản trị. Ở đây, trí tuệ nhân tạo (AI) và nền tảng giáo dục thông minh được đặt vào vai trò công cụ thay đổi cấu trúc hệ thống hơn là một công nghệ hào nhoáng. Bộ GD-ĐT đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng đột phá phát triển giáo dục, trước mắt triển khai với môn Toán và Tiếng Anh rồi mở rộng sang các môn khác. Song song, ngành đặt mục tiêu xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục - đào tạo quốc gia gồm ba nhóm: chỉ số quốc gia, chỉ số địa phương và chỉ số giáo dục đại học, dự kiến ban hành trong tháng 9. Khi quản trị chuyển từ chú trọng quy trình sang dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả, từng địa phương sẽ phải chịu trách nhiệm về chất lượng thật, thay vì chạy theo thành tích thi cử.
Kết luận: muốn giảm áp lực thi cử, hãy bắt đầu từ chiếc ghế trong lớp học
Thông điệp quan trọng của cuộc tọa đàm không nằm ở khẩu hiệu, mà ở việc chỉ đúng chỗ đau: thiếu trường học, thiếu lớp, chất lượng không đồng đều là gốc rễ áp lực thi cử học sinh, chứ không phải “do các em lười” hay “phụ huynh sính điểm số”. Nếu còn cảnh vài chục em tranh một chiếc ghế lớp 10 công lập, thì dạy thêm học thêm và những cuộc chạy đua điểm số sẽ vẫn tiếp diễn, bất chấp mọi chỉ thị cấm đoán. Hướng tiếp cận mới – mở rộng năng lực hệ thống, nâng chất lượng đồng đều, tạo nhiều lối đi sau THCS, ứng dụng AI và dữ liệu để quản trị – là một bước đi đúng. Vấn đề còn lại là tốc độ và mức độ thực thi ở từng địa phương. Giảm áp lực thi cử không thể là câu chuyện của riêng mùa tuyển sinh; đó phải là cam kết dài hạn: mỗi học sinh đều có một chỗ học tốt, gần nơi cư trú, phù hợp năng lực và lựa chọn của mình.
