Áp lực thi cử học sinh: không chỉ do kỳ thi, mà do cấu trúc hệ thống
Áp lực thi cử học sinh là tình trạng căng thẳng kéo dài phát sinh khi số lượng cơ hội học tập, trường lớp và chỗ học tốt ít hơn nhu cầu thực tế, buộc học sinh phải cạnh tranh khốc liệt trong tuyển sinh, dẫn đến bùng nổ học thêm dạy thêm, phụ thuộc vào thi cử và gia tăng lo âu, stress học đường. Khi bàn về câu chuyện này, chúng ta thường đổ lỗi cho đề thi khó, phụ huynh kỳ vọng cao hay giáo viên chạy theo thành tích. Nhưng phát biểu ngày 28.8 tại một tọa đàm chuyên đề, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã chỉ thẳng vào nguyên nhân gốc rễ: hệ thống giáo dục đang thiếu trường lớp, đặc biệt ở đô thị lớn, khiến mọi cải cách ở bề mặt chỉ giống như dựng thêm "rào chắn" trên một con đường vốn đã quá hẹp.
Thiếu trường lớp tạo vòng xoáy tuyển sinh cạnh tranh và học thêm
Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, áp lực tuyển sinh lớp 10 tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn, nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường, lớp không theo kịp. Khi thiếu trường lớp và thiếu những nơi có chất lượng giáo dục tốt, học sinh phải cạnh tranh để giành cơ hội vào trường, kéo theo áp lực thi cử học sinh, học thêm dạy thêm và nguy cơ tiêu cực trong tuyển sinh cạnh tranh. Nói cách khác, hệ thống hiện nay tạo ra một chuỗi áp lực: chỉ tiêu hạn chế → thi tuyển gắt gao → nhu cầu học thêm, luyện thi tăng vọt → stress và lệ thuộc vào điểm số. Đã có giai đoạn phân luồng được thực hiện bằng cách siết chỉ tiêu vào lớp 10 công lập, trong khi tâm lý xã hội vẫn đặt nặng con đường trung học phổ thông, khiến kỳ thi trở thành "cuộc chiến" hơn là một bước chuyển tự nhiên của quá trình học tập.
Quan điểm Bộ trưởng: giải pháp phải bắt đầu từ đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên
Điểm đáng chú ý trong phát biểu của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là ông không coi học thêm dạy thêm là vấn đề thuần túy đạo đức cá nhân, mà là hệ quả của thiếu trường lớp và thiếu cơ hội học tập công bằng. Ông nhấn mạnh giải pháp căn cơ là từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng cao chất lượng giáo dục giữa các cơ sở. "Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận sẽ giảm rất nhiều" – phát biểu này đặt lại trọng tâm chính sách từ việc siết quy định học thêm sang việc mở rộng sức chứa của hệ thống công lập. Một minh chứng là sau một năm triển khai nghị quyết về đột phá giáo dục, số học sinh vào lớp 10 đã tăng 24% nhờ nhiều địa phương tăng chỉ tiêu và mở rộng trường lớp, tạo thêm cơ hội cho học sinh tiếp tục học sau trung học cơ sở.
Mở rộng cơ hội học tập, thay đổi cách phân luồng, không dựng thêm “rào chắn”
Thay vì dùng hạn chế chỉ tiêu như một "rào chắn" để ép học sinh sang giáo dục nghề nghiệp, Bộ trưởng cho rằng phân luồng phải dựa trên lựa chọn thực chất và chất lượng giáo dục ở từng lộ trình. Mục tiêu phổ cập ở bậc tương đương trung học phổ thông gồm cả trung học, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên, nghĩa là mọi học sinh cần có một con đường học tiếp phù hợp năng lực và sở thích, không bị loại khỏi hệ thống chỉ vì thiếu chỗ học. Năm vừa qua, chính sách xây dựng 248 trường phổ thông dân tộc nội trú nhiều cấp học tại các xã biên giới giúp mở rộng tiếp cận giáo dục chất lượng cho học sinh vùng khó khăn, cho thấy khi tăng cung trường lớp, áp lực thi cử học sinh sẽ dịch chuyển theo hướng lành mạnh hơn. Mở rộng cơ hội phải đi cùng nâng chất lượng giáo dục và đảm bảo tuyển sinh cạnh tranh được thay bằng phân bổ dựa trên nhu cầu, vị trí cư trú và năng lực thực tế.
Từ giảm áp lực thi cử đến đổi mới toàn diện chất lượng giáo dục
Giảm áp lực thi cử học sinh không thể tách rời cải thiện chất lượng giáo dục và cách đánh giá trong nhà trường. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, muốn giảm phụ thuộc vào một kỳ thi, hệ thống phải vừa mở rộng trường lớp vừa đổi mới quản trị và ứng dụng công nghệ trong dạy – học. Nền tảng giáo dục thông minh quốc gia đang được xây dựng nhằm cá nhân hóa quá trình học, giúp giáo viên theo dõi tiến bộ học sinh thường xuyên, từ đó kiểm tra đánh giá phản ánh đúng năng lực, giảm áp lực dồn vào một bài thi duy nhất. Nền tảng này ban đầu triển khai với môn Toán và Tiếng Anh, sau đó sẽ mở rộng dần. Song song, bộ chỉ số phát triển giáo dục – đào tạo cấp quốc gia dự kiến ban hành trong tháng 9 được kỳ vọng trở thành thước đo mới cho chất lượng, chuyển trọng tâm khỏi thành tích thi cử sang tiếp cận công bằng và kết quả học tập toàn diện.
