Miễn phí không đồng nghĩa người cao tuổi sẽ đi tiêm
Tiêm vắc xin cúm cho người cao tuổi là hoạt động phòng ngừa cúm ở tuổi cao nhằm giảm nguy cơ nhập viện, biến chứng hô hấp, tim mạch và suy giảm khả năng sinh hoạt độc lập, nhưng quyết định tiêm lại chịu tác động mạnh từ tâm lý, niềm tin và sự thuận tiện hơn là yếu tố chi phí. Miễn phí vắc xin cúm nghe có vẻ là lời mời khó từ chối, song thực tế cho thấy đây mới chỉ là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ để người cao tuổi xếp hàng đi tiêm. Một nghiên cứu mới công bố cho thấy quyết định tiêm chủng còn phụ thuộc vào hiệu quả bảo vệ, lo ngại phản ứng phụ, sự thuận tiện của điểm tiêm và mức độ tin tưởng đối với nguồn thông tin. Nói cách khác, nếu chương trình chỉ dừng ở việc “không thu tiền” mà bỏ qua cảm xúc và thói quen của người cao tuổi, tỷ lệ tiêm sẽ tiếp tục ì ạch.
Nghiên cứu JAMA: rào cản tiêm chủng nằm trong suy nghĩ người cao tuổi
Nghiên cứu đăng trên JAMA Network Open đã khảo sát 514 người từ 60 tuổi trở lên tại Bắc Kinh, trong bối cảnh vắc xin cúm miễn phí đã được triển khai cho nhóm tuổi này. Tuổi trung vị của mẫu là 71, gần 70% là nữ, nhưng đáng chú ý là gần một nửa người tham gia chưa từng tiêm vắc xin cúm. Điều đó cho thấy rào cản tiêm chủng không nằm ở giá tiền mà nằm ở nhận thức và cảm nhận rủi ro. Khi hiệu quả vắc xin trong tình huống giả định tăng từ 20% lên 80%, xác suất lựa chọn tiêm tăng thêm 30,74 điểm phần trăm. Ngược lại, chỉ cần giảm nguy cơ phản ứng phụ nhẹ từ 20% xuống 5% đã khiến xác suất lựa chọn tiêm tăng gần 20 điểm phần trăm. Nhóm chưa từng tiêm tỏ ra nhạy cảm hơn với phản ứng phụ và ít bị thuyết phục bởi thông tin hiệu quả bảo vệ, cho thấy nỗi sợ hãi và nghi ngờ đang thắng thế lý trí.
Không chỉ là mũi tiêm, mà là cả trải nghiệm dịch vụ và thông tin
Nghiên cứu tại Bắc Kinh cho thấy người cao tuổi không quyết định tiêm chỉ bằng phép tính lợi – hại trên giấy; họ phản ứng với toàn bộ trải nghiệm tiêm chủng. Điểm tiêm gần nhà, tại cộng đồng được ưu tiên hơn bệnh viện đa khoa hoặc bệnh viện tư nhân, vì gắn với cảm giác quen thuộc, ít thủ tục và ít áp lực. Cuộc gọi điện thoại nhắc lịch được đánh giá tích cực hơn áp phích, cho thấy người cao tuổi cần sự tương tác trực tiếp, cá nhân hóa, chứ không phải khẩu hiệu treo tường. Họ cũng tin thông tin từ cơ quan nhà nước hoặc tổ chức cộng đồng hơn là từ mạng xã hội. Đáng chú ý, thông điệp nhấn mạnh việc tiêm vắc xin cúm giúp bảo vệ người thân có sức thuyết phục cao hơn thông điệp chỉ nói về lợi ích cho bản thân. Nếu chiến dịch truyền thông không chạm vào những giá trị gia đình này, tiêm vắc xin cúm người cao tuổi sẽ mãi là lời kêu gọi xa lạ.
Khi người cao tuổi chủ động tiêm: câu chuyện từ thực tế phòng ngừa cúm
Trái với hình ảnh chần chừ, vẫn có những người cao tuổi chủ động tiêm vắc xin cúm hằng năm để phòng ngừa cúm ở tuổi cao. Một phụ nữ lớn tuổi tại Hà Nội chia sẻ rằng do mắc bệnh tim mạch, mỗi lần bị cúm bà rất mệt mỏi, suy giảm thể lực, nên ba năm nay năm nào vào mùa lạnh bà cũng đi tiêm phòng cúm. Một người khác lo ngại trước các trường hợp cúm A diễn biến nặng nên đã tự tìm đến điểm tiêm. Theo một bác sĩ tại trung tâm tiêm chủng, số người cao tuổi chủ động tiêm vắc xin cúm có xu hướng gia tăng, phần lớn có bệnh lý mạn tính. Ở nhóm tuổi này, cúm không chỉ là vài ngày sốt, ho mà có thể dẫn đến viêm phổi, nhiễm trùng nặng, làm trầm trọng thêm bệnh nền và ảnh hưởng lâu dài đến khả năng vận động, sinh hoạt độc lập. Khi người bệnh cảm nhận rõ rủi ro đó, rào cản tiêm chủng bắt đầu nứt vỡ.
Muốn thay đổi nhận thức, phải thay đổi cách nói chuyện về vắc xin
Thông điệp chính từ nghiên cứu JAMA là: giảm chi phí rất quan trọng, nhưng không đủ để khiến người cao tuổi chủ động tiêm vắc xin cúm. Các chương trình cần tập trung giải thích rõ ràng hiệu quả bảo vệ, các phản ứng phụ thường gặp và cách xử lý, thay vì chỉ nhắc đi nhắc lại khẩu hiệu “nên tiêm”. Với nhóm chưa từng tiêm, phải coi nỗi sợ phản ứng phụ là rào cản tiêm chủng trung tâm và chủ động đối thoại, giải đáp, thay vì trách móc họ “thiếu ý thức”. Về tổ chức dịch vụ, cần mở rộng điểm tiêm tại cộng đồng, dùng cuộc gọi nhắc lịch, huy động mạng lưới hội người cao tuổi, tổ dân phố để truyền tải thông tin từ nguồn đáng tin cậy. Song song, bác sĩ khuyến cáo người cao tuổi vẫn phải kết hợp tiêm vắc xin với giữ ấm, vận động phù hợp, dinh dưỡng đầy đủ và đi khám sớm khi có triệu chứng nghi ngờ cúm. Nếu coi người cao tuổi là đối tác cần được lắng nghe, thay vì đối tượng cần “vận động”, chương trình tiêm vắc xin cúm miễn phí mới có cơ hội phát huy hết giá trị.
