Khám sức khỏe miễn phí: cơ hội lớn nhưng thói quen còn nhỏ
Khám sức khỏe miễn phí là các chương trình sàng lọc bệnh cộng đồng được tổ chức định kỳ, đưa dịch vụ y tế cơ bản đến gần người dân, giúp họ kiểm tra toàn diện tình trạng cơ thể, phát hiện sớm yếu tố nguy cơ và hình thành thói quen phòng ngừa bệnh chủ động thay vì chờ bệnh nặng mới đi khám. Hà Tĩnh đặt mục tiêu 100% người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí, coi đây là chính sách trọng tâm chăm sóc sức khỏe Nhân dân. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia khám sức khỏe ở nhiều địa phương vẫn chưa đạt kỳ vọng: toàn tỉnh mới đạt khoảng 50,7% dân số được khám, dù 69/69 xã, phường đã triển khai chương trình. Trớ trêu là khi cơ hội đã mở rộng đến mọi người, rào cản lại nằm trong chính nhận thức và thói quen của cộng đồng.
Tâm lý “chưa đau thì chưa khám” và hệ quả lên tỷ lệ tham gia
Nếu phải chọn một nguyên nhân lớn nhất khiến tỷ lệ tham gia khám sức khỏe miễn phí thấp, đó là tâm lý “chưa đau, chưa bệnh thì chưa cần đi khám” vẫn phổ biến. Tại xã Đức Minh, dù trạm y tế đã chuẩn bị đầy đủ nhân lực, trang thiết bị, bàn tiếp đón và các điều kiện cần thiết từ đầu tháng 8 để khám sàng lọc miễn phí cho người dân, một tuần đầu chỉ có 50 người trong độ tuổi 18–60 đến khám. Cán bộ y tế buộc phải thành lập 9 tổ, về từng thôn, tổ liên gia vận động và thăm khám, khiến nhân lực vốn đã mỏng càng bị kéo giãn. Ở nơi khác, như Hồng Lộc, trạm y tế đã khám được hơn 6.000 người, mới đạt gần 40% kế hoạch do phần lớn lao động đi vắng, khó sắp xếp thời gian. Khi cộng đồng vẫn xem khám định kỳ là việc “không cấp bách”, mọi nỗ lực mở rộng dịch vụ sẽ chỉ đi được nửa đường.
Linh hoạt điểm khám, tư vấn và xã hội hóa: khi dịch vụ bám sát đời sống
Những nơi biết “đi theo” nhịp sống của người dân đang chứng minh rằng khám sức khỏe miễn phí không phải là khẩu hiệu bất lực. Một chiến dịch 90 ngày đêm khám sàng lọc sức khỏe miễn phí cho người dân được triển khai từ 11/8 đến 9/11, với điểm khám bố trí tại trạm y tế, nhà văn hóa ấp, khóm, trường học và các đội khám lưu động, đã giúp người ít thời gian hoặc khó đi lại vẫn kiểm tra được sức khỏe. Địa phương linh hoạt mở khung giờ từ 7 đến 20 giờ tại 45 điểm khám thuộc 15 ấp, đồng thời đưa tổ y tế đến tận nhà người cao tuổi, người khuyết tật. Không dừng ở sàng lọc bệnh cộng đồng, ngành y tế còn lồng ghép chương trình chuyên môn, vận động nguồn lực xã hội hóa để tầm soát thêm bệnh mạn tính, bệnh truyền nhiễm, kèm tư vấn chi tiết cách bảo vệ sức khỏe, tránh sử dụng đơn thuốc cũ kéo dài gây hại.
Từ vài cuộc khám đến thói quen phòng ngừa bệnh chủ động
Khi người dân chịu bước chân vào điểm khám, giá trị của một cuộc kiểm tra sức khỏe thường vượt xa vài chỉ số trên giấy. Ở Huế, chiến dịch cao điểm khám sức khỏe định kỳ từ 5/8 đến 30/9 đã đưa dữ liệu sức khỏe của 1.035.258 người (khoảng 81% dân số) vào hệ thống quản lý, trong đó có 266.273 lượt khám theo 3 nhóm tuổi và 251.697 lượt khám theo 5 nhóm đối tượng. Khi thói quen khám định kỳ hình thành, bệnh tật được phát hiện sớm hơn, dữ liệu sức khỏe được cập nhật liên tục, tạo nên bức tranh sức khỏe chung của cộng đồng. Những câu chuyện cụ thể – như người công nhân phát hiện khối u vú và được phẫu thuật kịp thời qua một lần khám – cho thấy chuyển dịch từ bị động sang chủ động không phải khái niệm trừu tượng mà là sự sống còn. “Sức lan tỏa của một chủ trương không chỉ được đo bằng số lượt người đã đi khám, mà còn bằng sự thay đổi trong nhận thức và hành động của mỗi người dân”.
Kết luận: Mục tiêu 100% không chỉ là con số mà là văn hóa sức khỏe mới
Đến nay, nhiều địa phương đã đạt gần một nửa dân số được khám sàng lọc miễn phí – Vĩnh Long ghi nhận trên 1,67 triệu người, tương đương hơn 49% dân số; Hà Tĩnh đạt 50,7% với hơn 677.000 người. Những con số này quan trọng, nhưng nếu chỉ dừng lại ở “tỷ lệ tham gia khám sức khỏe”, mục tiêu 100% sẽ trở thành cuộc chạy đua hành chính. Bản chất của khám sức khỏe miễn phí và sàng lọc bệnh cộng đồng là xây dựng một văn hóa phòng ngừa bệnh chủ động, trong đó mỗi người thấy việc kiểm tra định kỳ tự nhiên như tiêm chủng cho con hay kiểm tra phương tiện trước khi đi xa. Kế hoạch những năm tới đặt ra yêu cầu 100% người dân được khám ít nhất một lần mỗi năm, nhưng để đạt được, nhà quản lý phải tiếp tục đưa dịch vụ đến gần dân hơn, và bản thân cộng đồng phải chấp nhận thay đổi thói quen, coi sức khỏe là khoản “đầu tư” không thể trì hoãn.
