Hoàn trả thuế nhập khẩu là gì và vì sao người tiêu dùng nên quan tâm?
Hoàn trả thuế nhập khẩu là quá trình nhà nước trả lại cho doanh nghiệp các khoản thuế nhập khẩu đã thu nhưng sau đó bị coi là không hợp lệ, thường do thay đổi trong phán quyết pháp lý hoặc điều chỉnh chính sách bảo hộ; cơ chế này tưởng như giúp giảm chi phí hàng hóa, nhưng phần lớn tiền quay về tay nhà nhập khẩu và nhà sản xuất, khiến câu hỏi ai thực sự hưởng lợi – doanh nghiệp hay người tiêu dùng cuối cùng – trở nên rất đáng phải xem xét. Từ khi Tối Cao Pháp Viện Mỹ bác bỏ thẩm quyền của tổng thống trong việc đơn phương áp đặt hàng rào thuế quan với toàn thế giới, chính phủ Mỹ buộc phải hoàn khoản thuế bảo hộ đã thu. Tính đến cuối tháng 7, số tiền hoàn trả cho các công ty nhập khẩu và nhà phân phối đã vượt 100 tỷ USD, và đến trung tuần tháng 8, con số được thông báo là 128,7 tỷ USD. Những con số đó nghe rất ấn tượng, nhưng người mua hàng lại ít được nhắc tới.
Cơ chế hoàn trả: tiền quay vòng trong hệ thống doanh nghiệp, ít chảy tới người mua
Cốt lõi của câu chuyện hoàn trả thuế nhập khẩu nằm ở cấu trúc giao dịch: tiền của Mỹ thường ở lại trên đất Mỹ. Doanh nghiệp xuất khẩu, ví dụ từ châu Âu, bán hàng sang thị trường Mỹ thông qua một đơn vị trung gian là Importer of Record (IOR) – có thể là chi nhánh tại Mỹ hoặc nhà phân phối độc lập. Khi chính sách bảo hộ Mỹ bị tòa tuyên là không hợp lệ, cơ quan Hải Quan và Biên Phòng sẽ hoàn lại tiền cho IOR, chứ không phải cho nhà sản xuất ở nước ngoài. Về lý thuyết, doanh nghiệp xuất khẩu có thể thương lượng để thu hồi phần tiền này, nhưng đây là những thỏa thuận kín, khó minh bạch với công chúng. Theo một phân tích kinh tế, hơn 250.000 trong tổng số 330.000 doanh nghiệp nhập khẩu đã nộp đơn khiếu nại Hải Quan để yêu cầu hoàn thuế. Câu hỏi ai được chia phần – nhà nhập khẩu, nhà sản xuất hay người tiêu dùng – vẫn bị bỏ ngỏ.
Khi doanh nghiệp "chia sẻ" hoàn thuế: Nintendo và khuyến mãi bù đắp
Nintendo là một ví dụ điển hình cho cách doanh nghiệp dùng ngôn ngữ tri ân để xử lý khoản hoàn trả thuế nhập khẩu. Sau khi kiện chính phủ Mỹ và nhận lại một khoản hoàn thuế đáng kể, hãng tổ chức chương trình "Customer Appreciation Sale" với mức giảm khoảng 30% cho một số nội dung số trong hệ sinh thái của mình. Thông điệp chính thức của hãng là: "Chương trình khuyến mãi tri ân là cách chúng tôi nói lời cảm ơn và được thực hiện một phần nhờ các khoản hoàn thuế liên quan đến thuế quan. Dù Nintendo đã hấp thụ phần lớn chi phí thuế quan, khoản hoàn thuế giúp các khuyến mãi như thế này khả thi". Về mặt hình thức, người chơi được giảm giá, nhưng thực tế đây là hình thức "bù đắp" một lần, mang tính tiếp thị nhiều hơn là điều chỉnh lâu dài trong cấu trúc giá. Bản thân việc hoàn thuế chủ yếu cải thiện lợi nhuận của hãng hơn là thay đổi mức giá thông thường của sản phẩm.
Chính sách bảo hộ Mỹ, khiếu nại Hải Quan và gánh nặng lên ví người tiêu dùng
Các nghiên cứu được nhắc đến trong giới kinh tế cho thấy khoảng 90% gánh nặng thuế quan từ chính sách bảo hộ Mỹ do người tiêu dùng trong nước gánh chịu, thông qua giá cả sản phẩm cao hơn trên kệ hàng. Phần còn lại mới là chi phí trực tiếp của doanh nghiệp. Khi chính sách bảo hộ bị đảo ngược, doanh nghiệp vội vã nộp đơn khiếu nại Hải Quan để đòi lại tiền, trong khi người mua đã trả mức giá cao trong suốt thời gian chính sách có hiệu lực. Một số nhà sản xuất châu Âu mô tả rõ tác động: phân khúc sản phẩm phổ thông buộc phải tăng giá đáng kể khi cộng thêm thuế đối ứng, khiến thị trường Mỹ gần như bị đóng băng và doanh số sụt mạnh. Dù sau đó thuế bị hủy và hoàn trả cho doanh nghiệp, không có cơ chế nào bắt buộc họ phải điều chỉnh giá xuống tương ứng hoặc hoàn lại phần chênh lệch cho khách hàng đã mua. Gánh nặng quá khứ nằm yên trên ví người tiêu dùng.
Liệu người tiêu dùng có được giá rẻ hơn? Thực tế và triển vọng
Ngay cả khi hàng trăm tỷ USD hoàn trả thuế nhập khẩu được bơm trở lại vào hệ thống doanh nghiệp, không có dấu hiệu chắc chắn cho thấy giá cả sản phẩm sẽ giảm bền vững. Một bình luận sắc sảo về vụ kiện thuế của Nintendo đã từng nêu ra kịch bản: dù doanh nghiệp thua hay thắng, người mua vẫn phải trả giá cao để trợ cấp phí nhập khẩu, bởi cấu trúc giá không bị buộc phải thay đổi. Bức tranh rộng hơn cũng không sáng sủa hơn: tranh chấp pháp lý được dự báo sẽ kéo dài, với nhiều vụ kiện đòi hoàn thuế trong khuôn khổ chính sách bảo hộ cũ. Trong môi trường thuế quan mù mờ, khi mức thuế hiện hành luôn có thể thay đổi, các doanh nghiệp có xu hướng giữ biên an toàn trên giá bán, thay vì chuyển toàn bộ khoản hoàn thuế thành giảm giá. Kết luận hợp lý là: cơ chế hoàn thuế chủ yếu là công cụ tái cân bằng bảng tài chính cho doanh nghiệp; để người tiêu dùng thực sự được hưởng lợi, cần một khuôn khổ chính sách buộc phải chia sẻ lợi ích, chứ không trông chờ vào những chiến dịch khuyến mãi ngắn hạn.
