Khi sách giáo khoa khan hiếm trở thành “mỏ vàng” cho kẻ trục lợi
Tình trạng sách giáo khoa khan hiếm tại một số địa phương, đặc biệt trong giai đoạn phụ huynh mua sắm trước năm học mới, đã khiến giá sách giáo khoa trên các sàn thương mại điện tử tăng vọt, có cuốn bị đội giá gấp 6-7 lần giá bìa, tạo điều kiện cho các chiêu lừa đảo mua sách online nhắm trực diện vào tâm lý lo lắng của phụ huynh và sự sốt ruột muốn có đủ sách cho con. Điều đáng nói là đây không phải hiện tượng ngẫu nhiên. Chỉ trong hơn một tháng từ 1-8 đến 3-9, ngành hàng sách giáo khoa trên bốn sàn lớn đã đạt doanh số khoảng 7,2 tỷ đồng với hơn 270.000 sản phẩm bán ra, tăng 112% so với cùng kỳ năm trước. Con số này cho thấy nhu cầu khổng lồ của phụ huynh mua sách – và cũng là bối cảnh lý tưởng để những gian hàng đẩy giá, lẫn các tài khoản ảo dựng kịch bản “sách giáo khoa khan hiếm” nhằm móc túi người mua. Trong khi nhiều gia đình phải xếp hàng từ 4 giờ sáng vẫn chưa mua đủ sách cho con ngoài nhà sách, một bộ phận không nhỏ lại bị hút vào những lời rao bán sách giáo khoa giá cao, hứa hẹn giao tận nhà, thanh toán nhanh qua chuyển khoản. Nếu phụ huynh tiếp tục mua theo cảm tính, không kiểm tra thông tin và giá bìa, nguy cơ mất tiền oan hoặc mua phải hàng kém chất lượng sẽ còn lặp lại mỗi mùa tựu trường.
Giá sách gấp 7 lần: không phải do khan hiếm, mà do chiêu trò
Nhìn vào những ví dụ cụ thể, sẽ thấy sách giáo khoa giá cao trên mạng phần lớn là kết quả của chiêu trò hơn là phản ánh chi phí thực tế. Có phụ huynh được chào mua Vở bài tập Toán 2, tập 1 với giá 138.000 đồng, trong khi giá bìa chỉ 20.000 đồng – tức giá sách gấp 7 lần. Một cuốn Âm nhạc lớp 1 giá bìa 7.000 đồng lại được rao tới 44.000 đồng, hơn 6 lần, hay Đạo đức lớp 1 giá bìa 8.800 đồng bị đẩy lên 34.000 đồng. Những người bán thường ngụy biện bằng cách cộng thêm “tiền công xếp hàng”, “phí giao hàng” để hợp thức hóa mức giá trên trời. Khi phụ huynh mua lẻ từng cuốn trên sàn trong tâm thế bị áp lực vì sách giáo khoa khan hiếm, họ dễ chấp nhận các mức giá vô lý, chỉ cần người bán hứa giao nhanh, đủ đầu sách. Vấn đề không nằm ở việc mua sách online, mà ở chỗ nhiều phụ huynh đang thiếu thói quen kiểm tra giá bìa, so sánh giữa các gian hàng và đọc kỹ mô tả sản phẩm. Ở chiều ngược lại, nguồn cung chính thức vẫn liên tục được bổ sung chứ không hề “biến mất khỏi thị trường”. Đến ngày 3-9, đơn vị phát hành đã đưa ra 228 triệu bản sách giáo khoa cùng 84 triệu bản sách bài tập và tham khảo, thậm chí vượt kế hoạch ban đầu, và còn dự kiến in thêm khoảng 17 triệu bản trong tháng 9 để đáp ứng nhu cầu thực tế. Chính vì thế, việc chấp nhận mua sách với giá sách gấp 7 lần chỉ vì sợ hết hàng là một quyết định thiếu thông tin hơn là không còn lựa chọn.
Lừa đảo mua sách online: chiêu giả mạo nhà sách và tài khoản ẩn danh
Bên cạnh chuyện giá sách giáo khoa giá cao, đáng lo hơn là những kịch bản lừa đảo mua sách online được thiết kế khá tinh vi. Trên các hội nhóm phụ huynh, một số tài khoản mạng xã hội giả mạo tên và số điện thoại trùng với bảng hiệu của nhà sách, tự giới thiệu là đơn vị bán sách rồi yêu cầu phụ huynh chuyển khoản trước, hứa giao sách giáo khoa tận nhà. Sau khi tiền được chuyển đi, phụ huynh không thể liên lạc với tài khoản này, mới “tá hỏa” nhận ra mình bị lừa. Ở các sàn thương mại điện tử, chiêu trò lại chuyển sang “mua hộ” và “tay buôn sách”. Nhân viên phát hành sách ghi nhận có nhiều người đến mua với lý do “không biết chữ”, đưa danh sách đầu sách nhưng không nắm được môn gì, lớp mấy – dấu hiệu cho thấy họ chỉ là bên gom hàng rồi bán lại với giá cao. Khi kết hợp với những tin đồn về sách giáo khoa khan hiếm, các tài khoản này dễ dàng đẩy tâm lý hoảng hốt, khiến phụ huynh mua sách trong trạng thái thiếu kiểm soát. Trong bối cảnh đó, một quotable statement rõ ràng là: "Trong khoảng thời gian từ ngày 1/8 đến 3/9, ngành hàng sách giáo khoa trên bốn sàn thương mại điện tử đạt doanh số 7,2 tỷ đồng với mức tăng 112% so với cùng kỳ năm trước". Con số lớn luôn đi kèm rủi ro lớn: càng nhiều phụ huynh đổ lên mạng săn sách, càng nhiều mảnh đất màu mỡ cho các gian hàng ảo, tài khoản giả mạo và chiêu lừa chuyển tiền trước – nhận sách sau.
Phụ huynh mua sách cần làm gì để tránh mất tiền oan?
Trong cuộc săn sách giáo khoa online, phụ huynh không phải nạn nhân bất lực nếu biết đặt ra vài nguyên tắc cơ bản. Trước hết, cần xác định rõ: sự tiện lợi của mua sách trên mạng không đáng để đánh đổi bằng việc chấp nhận giá sách gấp 7 lần hay chuyển khoản cho tài khoản ẩn danh. Đơn vị phát hành đã khuyến cáo phụ huynh và học sinh chỉ mua sách tại các cửa hàng phân phối chính thức hoặc hệ thống nhà sách uy tín, và nếu mua trực tuyến thì nên đặt qua kênh online thuộc các đơn vị của nhà xuất bản, thay vì qua tài khoản mạng xã hội chưa được xác thực. Khi mua trên sàn, phụ huynh nên ưu tiên các gian hàng có thông tin rõ ràng, đánh giá tốt, và luôn đối chiếu tên sách, lớp, mã sách, năm xuất bản cùng giá bìa trước khi thanh toán. Việc kiểm tra kỹ giúp nhận diện nhanh những tin rao sách giáo khoa giá cao bất thường. Đồng thời, đừng ngại chờ thêm vài ngày hoặc tìm tới những điểm bán khác nếu một đầu sách đang khan hiếm cục bộ – nguồn cung đang tiếp tục điều phối, với hàng triệu bản sách được in bổ sung mỗi tháng để phục vụ trường đặt muộn và các địa phương thiếu sách. Một chiến lược đơn giản nhưng hiệu quả là phối hợp với giáo viên chủ nhiệm và hội phụ huynh của lớp để cùng nhau kiểm tra danh mục sách, chia sẻ thông tin về giá bìa và các địa chỉ mua uy tín. Khi phụ huynh trao đổi công khai về những trường hợp lừa đảo mua sách online, các tài khoản gian dối sẽ khó tiếp tục hoạt động trong bóng tối, còn những người bán trung thực cũng được nhận diện và lựa chọn nhiều hơn.
Kết luận: Tỉnh táo trước sách giáo khoa giá cao, không để sự sốt ruột dẫn đường
Câu chuyện sách giáo khoa khan hiếm, giá sách giáo khoa giá cao trên các sàn và mạng xã hội đang cho thấy một thực tế: sự sốt ruột của phụ huynh là “nhiên liệu” cho cả việc đẩy giá lẫn trò lừa đảo mua sách online. Trong khi nguồn cung chính thức vẫn tăng, với hàng trăm triệu bản đã phát hành và kế hoạch in tiếp hàng chục triệu bản, nhiều người vẫn chấp nhận trả giá sách gấp 7 lần hoặc chuyển tiền cho tài khoản không rõ danh tính. Điều phụ huynh cần lúc này không phải là thêm nỗi lo, mà là thêm thông tin và kỷ luật mua sắm: chỉ tin vào giá bìa, chỉ giao dịch với kênh chính thống, kiểm tra gian hàng thay vì tin lời hứa giao hàng nhanh. Khi phụ huynh mua sách có ý thức và cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm, không gian để chiêu trò trục lợi sẽ thu hẹp lại, trả sách giáo khoa về đúng bản chất: một mặt hàng phục vụ giáo dục, không phải công cụ kiếm lời bằng sự hoảng hốt của cha mẹ.
