Từ nhà sách đến Shopee, TikTok: sách giáo khoa bước vào kỷ nguyên mua sắm online
Mua sách giáo khoa online là việc phụ huynh tìm kiếm, đặt và thanh toán bộ sách cho con qua các sàn thương mại điện tử thay vì đến nhà sách truyền thống, tận dụng hạ tầng số, thói quen mua sắm trực tuyến và dữ liệu sản phẩm để hoàn tất việc chuẩn bị mùa tựu trường nhanh hơn, tiện hơn nhưng cũng tiềm ẩn những khoảng cách mới về khả năng tiếp cận giữa các nhóm gia đình khác nhau.
Điểm mấu chốt của mùa tựu trường 2026 không phải là việc sách giáo khoa xuất hiện trên Shopee hay TikTok, mà là việc nó đã xuất hiện với quy mô đủ lớn để buộc chúng ta phải xem lại thứ tự ưu tiên trong giáo dục: chúng ta đang ưu tiên nền tảng hay công nghệ. Trong giai đoạn 1/8–3/9, chỉ riêng nhóm sản phẩm “sách giáo khoa” trên bốn sàn đã ghi nhận 270.200 lượt bán, cho thấy một thị trường bán lẻ trực tuyến tương đối rõ nét, không còn là vài giao dịch lẻ tẻ của phụ huynh tò mò thử nghiệm. Điều này không chỉ là câu chuyện tiện lợi; đó là tín hiệu một thế hệ bố mẹ mới đang tái định nghĩa thế nào là “chuẩn bị cho con đến trường”.
Gen Z làm bố mẹ: thói quen online kéo sách giáo khoa lên sàn
Một bộ phận Gen Z đã bước vào giai đoạn làm cha mẹ, trong khi nhóm cuối Gen Y cũng đã quen với việc tìm kiếm và đặt mua hàng hóa trực tuyến. Khi gần như mọi thứ trong nhà – từ hộp bút, hộp sữa đến điện thoại – đều được đặt qua ứng dụng, mua sách giáo khoa online đơn giản là bước tiếp theo trong một chuỗi hành vi đã định hình. Phụ huynh không còn coi nhà sách là điểm xuất phát bắt buộc; họ coi điện thoại là “nhà sách đầu tiên” để dò bộ sách, so sánh phản hồi, kiểm tra chương trình rồi mới quyết định có cần ra cửa hàng hay không. Sách giáo khoa Shopee TikTok vì vậy không phải là hiện tượng nhất thời, mà là kết quả trực tiếp của một thói quen tiêu dùng đã chín muồi. “Với 270.200 lượt bán trong hơn một tháng, đặt sách giáo khoa qua sàn thương mại điện tử đã trở thành một lựa chọn đáng chú ý trong mùa tựu trường, bên cạnh kênh mua trực tiếp truyền thống”. Các bộ sách có cấu trúc rõ ràng theo lớp, chương trình, tên sách càng phù hợp với cách Gen Z tìm kiếm và lọc sản phẩm trên giao diện số.
Nghịch lý hai tốc độ: phổ cập AI nhưng vẫn thiếu sách giấy
Trong cùng tháng 9, giáo dục Việt Nam ghi nhận hai con số như đến từ hai thời đại khác nhau. Một mặt, nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo được triển khai đại trà tại tất cả cơ sở giáo dục phổ thông, với 12 tiết mỗi lớp mỗi năm nhằm cụ thể hóa định hướng đột phá giáo dục. Mặt khác, đến 18 giờ ngày 14/9 – chín ngày sau khai giảng – cả nước vẫn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu; riêng Huế có khoảng 21% học sinh chưa có sách in, gần 53.000 bộ. Một nền giáo dục vừa dạy học sinh về mô hình ngôn ngữ lớn, vừa chưa bảo đảm được cho các em cuốn sách giấy cơ bản nhất, là “nghịch lý hai tốc độ” không thể bỏ qua. Sự thiếu hụt không rải đều; nó tập trung ở biên giới, vùng sâu, vùng khó khăn – nơi thị trường mua sách giáo khoa online gần như không tồn tại. Một đứa trẻ ở thành phố có thể lên sàn bổ sung cuốn còn thiếu; một đứa trẻ ở vùng khó khăn chỉ còn cách chờ cấp sách. Hai vị trí ấy trong cùng tỷ lệ 1,5% là hai thế giới khác nhau.
Thương mại điện tử khuếch đại chênh lệch: nền tảng trước hay công nghệ trước?
Sự bùng nổ sách giáo khoa Shopee TikTok đem lại cảm giác các gia đình đang được hỗ trợ tốt hơn trong mùa tựu trường 2026, nhưng nó không giải quyết nghịch lý nền tảng – công nghệ. Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 70 triệu bản, tương đương gần 40% so với dự báo, phần vì thống nhất một bộ sách, triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa và sắp xếp lại mạng lưới trường lớp. Khi dữ liệu nhu cầu còn thiếu, sàn thương mại điện tử chỉ phục vụ được những nơi có phụ huynh đủ khả năng tự đặt, tự trả, tự nhận sách. Quy luật mà nhiều nghiên cứu quốc tế nhắc đến rất rõ: công nghệ không tự tạo ra năng lực, nó khuếch đại năng lực đã có. Trong bối cảnh bán sách qua kênh số, điều này nghĩa là gia đình có thiết bị, kỹ năng số, khả năng thanh toán thì hưởng lợi thêm; gia đình thiếu những thứ đó lại bị bỏ xa. Sách giáo khoa lên sàn không tự động biến thành công bằng tiếp cận. Câu hỏi “nền tảng trước, công nghệ sau hay ngược lại” trở nên cấp bách: nếu không giải quyết bài toán sách giấy, dữ liệu học sinh, mạng lưới trường, mọi chương trình AI và mọi kênh số sẽ chỉ làm khoảng cách rộng hơn.
Điều phụ huynh thật sự cần từ hệ thống: dữ liệu thay vì lời hứa “in nhiều hơn”
Với phụ huynh trẻ đang quen mua sách giáo khoa online, vấn đề không nằm ở việc có thêm bao nhiêu shop hay bao nhiêu lượt bán, mà ở việc hệ thống có đảm bảo con họ không bị bỏ lỡ trang sách nào ngay từ tuần đầu đến lớp. Bài học lớn nhất sau đợt thiếu sách không phải là “năm sau in nhiều hơn”. “Bài học là phải xây một hạ tầng dữ liệu học sinh thống nhất, cập nhật theo thời gian thực, để sách giấy, thiết bị số, giáo viên và ngân sách hỗ trợ đều được điều phối trên cùng một bản đồ nhu cầu”. Nếu có một hệ thống dữ liệu như vậy, chương trình AI có thể triển khai đồng thời với việc phát sách – với điều kiện ngân sách cho phần “cao” không lấy từ phần “nền”. Khi đó, việc đặt sách giáo khoa qua Shopee, TikTok chỉ là một kênh bổ sung, không phải chiếc phao cứu sinh cho những lỗi điều phối. Mùa tựu trường lý tưởng là khi phụ huynh ở đô thị có thể nhàn nhã bấm đặt sách, trong khi phụ huynh ở vùng khó vẫn yên tâm vì bộ sách giấy đã đến đúng lớp, đúng ngày, không cần phụ thuộc vào kết nối mạng hay tài khoản thanh toán. Công nghệ nên làm cho điều đó chắc chắn hơn, không phải đánh đổi nó để lấy vài con số đẹp trên biểu đồ giao dịch.
