Không thiếu sách, thiếu sự vận hành trơn tru
Hiện tượng phụ huynh xếp hàng dài để mua sách giáo khoa 2026-2027 là hệ quả của chuỗi đăng ký và phân phối bị gián đoạn tại một số địa phương, dù nhà xuất bản giáo dục đã in đủ sách theo kế hoạch đăng ký ban đầu, cho thấy vấn đề nằm ở khâu tổ chức thực hiện chính sách chứ không nằm ở năng lực sản xuất hay tổng nguồn cung sách trên thị trường.
Ở cấp độ quốc gia, nhà xuất bản giáo dục Việt Nam khẳng định không thiếu nguồn cung sách giáo khoa khi tính đến ngày 25/8 đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Thế nhưng tại TP.HCM, hình ảnh phụ huynh xếp hàng mua vẫn xuất hiện sát ngày khai giảng. Sự đối lập này đặt ra câu hỏi: vì sao một hệ thống được chuẩn bị sản lượng kỹ lưỡng vẫn tạo ra ùn tắc cung ứng sách tại những điểm nóng? Câu trả lời nằm ở cách các sở giáo dục và nhà trường triển khai chính sách miễn phí, cách đặt hàng và điều tiết nhu cầu, hơn là ở các con số sản xuất.
Con số sản xuất dư dả và nghịch lý xếp hàng mua sách
Nếu chỉ nhìn vào tổng sản lượng sách giáo khoa 2026-2027, rất khó chấp nhận cảnh phụ huynh phải chen chúc trước cửa hàng. Nhà xuất bản giáo dục cho biết đến ngày 15/8 họ đã in và phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, hoàn thành vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Tính đến ngày 25/8, con số sách giáo khoa đã tăng lên 225 triệu bản, kèm kế hoạch phát hành bổ sung 10 triệu bản nữa trước khai giảng và in thêm 8 triệu bản để dự phòng thiên tai, bão lũ và các tình huống phát sinh. Đây là một hệ thống được chuẩn bị theo hướng thừa hơn thiếu.
Tại TP.HCM, nơi đang bị chú ý vì cảnh phụ huynh xếp hàng mua, nhà xuất bản giáo dục báo cáo đã cung ứng 25,5 triệu bản sách giáo khoa, đạt 102% so với kế hoạch dự kiến ban đầu là 25,1 triệu bản. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Về tổng sản lượng, nhà xuất bản giáo dục Việt Nam khẳng định hoàn toàn không có sự thiếu hụt nguồn cung sách giáo khoa”. Khi nhà xuất bản khẳng định dư dả, trách nhiệm chuyển sang khâu phân phối của địa phương và nhà trường: tại sao phụ huynh vẫn phải tự đi mua, xếp hàng, thay vì nhận sách theo lộ trình rõ ràng, thuận tiện?
Đứt gãy kênh đăng ký, chính sách miễn phí triển khai chậm
Nhà xuất bản giáo dục không che giấu nguyên nhân: ùn tắc cung ứng sách là cục bộ và bắt nguồn từ sự đứt gãy, gián đoạn tạm thời trong kênh đăng ký mua sách truyền thống tại nhà trường cùng các vướng mắc về lộ trình chính sách. Câu chuyện TP.HCM là ví dụ điển hình. Trước ngày 30/7, chỉ 925 trên tổng số 1.501 cơ sở giáo dục, tương đương 62%, gửi đơn đặt hàng sách giáo khoa qua các đơn vị phát hành thuộc hệ thống nhà xuất bản. Số này được giao đủ sách, nhưng phần còn lại lại bị treo trong chờ đợi các quyết định mới.
Sở giáo dục TP.HCM đã hai lần phát đi thông tin yêu cầu các trường dừng đặt sách để chờ chỉ đạo về đề xuất cấp phát miễn phí sách giáo khoa, vào ngày 19/5 và trong tháng 6. Đến ngày 14/7 vẫn chỉ có công văn khảo sát nhu cầu mượn sách, chưa có hướng dẫn đăng ký mua như mọi năm. Kế hoạch chính thức về việc triển khai miễn phí sách giáo khoa chỉ được UBND TP ban hành ngày 14/8, quy định cấp miễn phí theo nhu cầu mượn sách thực tế để tránh lãng phí. Việc ra quyết định muộn khiến các trường dồn dập gửi đơn đặt hàng vào thời điểm sát năm học, tạo ra “áp lực nhu cầu kép”: vừa mua sách để cho mượn, vừa để phụ huynh tự trang bị theo thông báo từ trường. Hệ quả là phụ huynh ồ ạt đổ ra các điểm bán lẻ để chủ động mua, biến một trục trặc hành chính thành cuộc chạy đua đầy căng thẳng.
Phân phối bị nghẽn và giải pháp khẩn cấp
Khi các trường chậm đặt sách, toàn bộ áp lực chuyển sang hệ thống bán lẻ của nhà xuất bản giáo dục, dẫn đến cảnh phụ huynh xếp hàng mua ở vài cửa hàng tại TP.HCM. Trong khi về lý thuyết, sách giáo khoa 2026-2027 phải được tập kết sẵn tại trường, phụ huynh chỉ cần làm thủ tục mượn hoặc nhận cấp phát. Việc để kênh đăng ký tại trường bị tắc, cùng thông tin không nhất quán từ cơ sở giáo dục về việc "mượn" hay "tự trang bị", khiến phụ huynh không còn tin vào sự chuẩn bị của hệ thống mà chọn giải pháp tự đi mua cho chắc.
Trước tình trạng này, nhà xuất bản giáo dục cho biết đang phối hợp chặt chẽ với các sở giáo dục triển khai giải pháp khẩn cấp để giải quyết cảnh người dân xếp hàng chờ mua sách giáo khoa. Các đơn vị phát hành linh hoạt phân phối sách đến toàn bộ đại lý, cửa hàng trên địa bàn, đồng thời chủ động thuyết phục các trường sớm đặt hàng thay vì chờ đợi. Bộ giáo dục cũng yêu cầu các sở khẩn trương rà soát số lượng sách còn thiếu tại từng trường, từng lớp, từng đầu sách, rồi phối hợp nhà xuất bản xây dựng phương án cung ứng, bảo đảm đủ sách giáo khoa trước ngày 30/8. Những biện pháp này mang tính chữa cháy, cho thấy hệ thống chỉ bắt đầu vận hành đúng khi khủng hoảng đã bùng phát.
Ùn tắc cục bộ hay tín hiệu cảnh báo toàn hệ thống?
Nhà xuất bản giáo dục nhấn mạnh rằng ùn tắc cung ứng sách chỉ xuất hiện cục bộ tại một số địa phương, đặc biệt ở TP.HCM, chứ không phải thiếu hụt trên toàn quốc. Về mặt số liệu, lập luận này có cơ sở. Nhưng xét về trải nghiệm của phụ huynh, mỗi hàng dài chờ mua sách giáo khoa là một lời nhắc rằng trách nhiệm phục vụ người học bị đẩy về phía gia đình chứ không phải hệ thống. Khi một chính sách miễn phí sách giáo khoa được kỳ vọng sẽ giúp phụ huynh bớt gánh nặng, nhưng lại làm họ phải xếp hàng nhiều giờ để tự xoay sở, niềm tin vào khâu tổ chức bị mòn đi nhanh chóng.
Theo quy định về cấp miễn phí, nếu muốn cung cấp sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, kế hoạch dự báo nhu cầu phải được phê duyệt chậm nhất ngày 30/10 năm trước để sách kịp nhập kho cơ sở giáo dục trước 15/6. Việc ban hành kế hoạch quá trễ là lỗi thiết kế thời gian, không thể đổ hết lên "nhu cầu phát sinh" hay "tâm lý phụ huynh". Câu chuyện xếp hàng mua sách giáo khoa 2026-2027 vì thế là tín hiệu cảnh báo: khi chính sách được thiết kế tốt nhưng không bám sát mốc thời gian bắt buộc, mọi nguồn lực sản xuất dư dả vẫn có thể biến thành cuộc khủng hoảng niềm tin. Muốn chấm dứt cảnh phụ huynh xếp hàng mua, hệ thống phải coi khâu đăng ký, dự báo và phối hợp là nghĩa vụ bắt buộc, thay vì "tùy cơ ứng biến" trong những tuần cuối cùng trước khai giảng.
