Khoảng cách nhìn thấy được giữa cam kết và hàng người xếp dài
Thiếu sách giáo khoa ở các thành phố lớn là hiện tượng phụ huynh phải xếp hàng dài mua sách giáo khoa ngay trước thềm năm học mới, dù nhà xuất bản khẳng định nguồn cung tổng thể vẫn đủ theo các đơn đặt hàng đã đăng ký và đã giao về nhà trường từ trước.
Trong khi đại diện NXB Giáo dục Việt Nam liên tục khẳng định “về mặt tổng sản lượng và nguồn cung toàn cục, không có sự thiếu hụt sách giáo khoa so với đăng ký”, hình ảnh phụ huynh xếp hàng chờ mua SGK tại TP.HCM sát ngày khai giảng lại kể câu chuyện khác. Đây không chỉ là một trục trặc kỹ thuật trong quy trình đặt hàng, mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối chưa đặt phụ huynh và học sinh ở trung tâm. Khi người lớn phải bỏ việc, đứng chen chân hàng giờ để giành lấy bộ sách giáo khoa năm 2026-2027 cho con, mọi lời hứa “đã bảo đảm đủ sách” trở nên trống rỗng trong trải nghiệm thực tế.
Số liệu rất đẹp, nhưng thực tế lại nhòe đi ở khâu cuối
Nếu chỉ nhìn số liệu, khó có thể nói hệ thống đang thiếu sách giáo khoa. Tính đến ngày 15/8, NXB Giáo dục Việt Nam cho biết đã in và phát hành 220 triệu bản SGK và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Đến ngày 25/8, con số này tăng lên 225 triệu bản SGK, cùng hơn 76 triệu bản sách kèm theo. Riêng TP.HCM đã nhận 25,5 triệu bản SGK, đạt 102% kế hoạch ban đầu 25,1 triệu bản.
Các con số giúp NXB tự tin cam kết “không xảy ra tình trạng thiếu nguồn cung SGK trên toàn hệ thống và sẽ đáp ứng đầy đủ nhu cầu sách giáo khoa năm 2026-2027 cho học sinh cả nước”. Nhưng phụ huynh không sống bằng báo cáo sản lượng. Họ sống trong cảm giác bất an khi sát ngày nhập học vẫn chưa có bộ sách trên tay. Khi nhu cầu bị dồn cục bộ vào thời điểm rất ngắn, nhiều phụ huynh cùng lúc tìm đến điểm bán lẻ, tạo nên cảnh “phụ huynh xếp hàng mua sách” kéo dài, cho thấy một hệ thống cung ứng không kịp thích ứng với biến động thực tế.
Khi chính sách miễn phí và kênh đặt sách truyền thống bị ngắt quãng
NXB Giáo dục Việt Nam cho rằng cảnh phụ huynh xếp hàng mua sách không xuất phát từ thiếu nguồn cung tổng thể, mà do “gián đoạn tạm thời trong kênh đăng ký mua sách truyền thống tại nhà trường và các vướng mắc về mặt lộ trình triển khai chính sách”. Tại TP.HCM, trước ngày 30/7, mới có 925/1.501 cơ sở giáo dục, tức 62%, gửi đơn đặt hàng SGK qua các đơn vị phát hành trong hệ thống NXB. Phần đơn hàng này đã được giao đủ về trường.
Vấn đề nảy sinh khi chính sách miễn phí SGK được đưa vào giữa đường. Trong tháng 5-6, Sở GD&ĐT thành phố từng yêu cầu các trường tạm dừng đặt sách để chờ chỉ đạo về cấp phát miễn phí. Đến ngày 14/8, kế hoạch triển khai mới được ban hành, khiến trường học đồng loạt đặt sách sát ngày khai giảng. Kết quả là sau 15/8, có thêm 385 trường mới đặt hàng lần đầu (gần 26%) và 222 trường đặt bổ sung số lượng lớn, trong khi đến 25/8 vẫn còn 197 trường chưa gửi đơn. Một bên là quy trình in ấn cần tối thiểu 6 tháng, một bên là quyết định đặt sách mang tính “nước đến chân mới nhảy” – và phụ huynh trở thành người gánh hết hệ quả.
Bộ sách thống nhất toàn quốc: thuận lợi lớn nhưng cũng là phép thử lớn
Năm học 2026-2027 là lần đầu tiên bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” của NXB Giáo dục Việt Nam được thống nhất sử dụng trên toàn quốc. Về lý thuyết, điều này giúp việc dự báo nhu cầu và tổ chức in ấn dễ hơn, vì không còn “ma trận” nhiều bộ sách. NXB cũng đã chuẩn bị kịch bản chủ động hơn, từ việc in bổ sung khoảng 10 triệu bản SGK đến dự kiến in thêm 8 triệu bản dự phòng cho các tình huống thiên tai, bão lũ.
Nhưng một bộ sách thống nhất trên phạm vi toàn quốc cũng đồng nghĩa với rủi ro hệ thống: khi khâu tổ chức ở địa phương trục trặc, tác động sẽ lan rộng và khó có nhà cung cấp khác thay thế. Ngay cả với các giải pháp khẩn cấp, NXB vẫn thừa nhận phải in thêm khoảng 2,4 triệu bản theo nhu cầu mới phát sinh, dự kiến chỉ có thể cung ứng từ 5/9 đến 30/9 – tức sau cả ngày khai giảng. Khi sách đến muộn, mọi lời cam đoan “đủ sách trước năm học mới” bộc lộ khoảng cách rõ rệt giữa kế hoạch trên giấy và lớp học ngoài đời.
Giải pháp khẩn cấp có đủ để trả lại niềm tin?
Để xử lý tình trạng còn phát sinh nhu cầu sách giáo khoa năm 2026-2027, Bộ GD&ĐT đã yêu cầu các sở GD&ĐT rà soát từng trường, từng lớp, từng đầu sách còn thiếu và phối hợp với NXB xây dựng phương án cung ứng, bảo đảm đủ SGK trước ngày 30/8. Về phía địa phương, đại diện ngành giáo dục TP.HCM khẳng định học sinh sẽ được bảo đảm đủ SGK trước ngày khai giảng.
Tuy nhiên, giải pháp khẩn cấp nào cũng chỉ là “chữa cháy” nếu không thay đổi cách tổ chức lâu dài. NXB đã đề nghị các địa phương, từ năm học 2027-2028, phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK miễn phí trước ngày 30/10 làm cơ sở lập dự toán. Đây là bước kỹ thuật quan trọng, nhưng chưa đủ. Phụ huynh cần một cam kết khác: dù chính sách thay đổi thế nào, kênh đặt sách phải rõ ràng, ổn định, và thông tin phải đến tay họ sớm. Khi không còn cảnh phụ huynh xếp hàng mua sách sát ngày khai giảng, khi cụm từ “thiếu sách giáo khoa” biến mất khỏi các bản tin đầu năm học, lúc đó khoảng cách giữa lời hứa và thực tế mới thực sự được thu hẹp.
