Từ mô hình khai thác nguồn lực sang mô hình phát triển mới dựa trên tri thức
Mô hình phát triển mới của Việt Nam là cách tiếp cận tăng trưởng kinh tế chuyển trọng tâm từ khai thác tài nguyên, huy động lao động giá rẻ và vốn đầu tư theo chiều rộng sang nâng cao năng suất, dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, với nguồn nhân lực chất lượng cao là trung tâm và cải cách thể chế là điều kiện bắt buộc để tạo ra năng lực cạnh tranh mới, giúp rút ngắn khoảng cách phát triển với các quốc gia đi trước. Suốt gần 45 năm Đổi mới, tăng trưởng kinh tế Việt Nam chủ yếu dựa vào lao động trẻ, chi phí cạnh tranh, dòng vốn FDI và hội nhập rộng mở. Cách làm này từng rất hiệu quả, nhưng dư địa ngày càng thu hẹp khi quy mô nền kinh tế đã vượt 500 tỷ USD và bước vào nhóm thu nhập trung bình cao. Khi năng lực cạnh tranh khu vực không còn đến từ nhân công rẻ, việc bám vào mô hình cũ nghĩa là chấp nhận bị chậm lại ngay trên đường cao tốc phát triển. Mô hình phát triển mới vì thế không chỉ là lựa chọn chiến lược, mà là yêu cầu sinh tồn của một nền kinh tế muốn hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Áp lực tăng trưởng hai con số và giới hạn của con đường cũ
Việc đặt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số cho giai đoạn tới buộc Việt Nam phải nhìn thẳng vào chuyện: mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng vốn, đất đai, tài nguyên và lao động giá rẻ đã không còn đủ lực. Nghị quyết 168 của Chính phủ nêu rõ mục tiêu GDP năm 2026 tăng từ 10% trở lên; để đạt được, sáu tháng cuối năm phải tăng tới 11,9%, kéo theo yêu cầu khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 14,3% (công nghiệp 13,7%, xây dựng 17,6%), dịch vụ 12%. Đây là những con số cho thấy nếu chỉ tiếp tục tăng vốn, kéo thêm lao động và khai thác tài nguyên, nền kinh tế sẽ sớm chạm trần. Theo các số liệu hiện tại, công nghiệp, xây dựng và dịch vụ giai đoạn 2021-2025 mới tăng quanh 6,7-8,6% mỗi năm, thấp xa so với đòi hỏi tăng tốc. Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt, các lợi thế truyền thống như nhân công rẻ và ưu đãi FDI không còn độc đáo, mô hình cũ trở nên “mỏi gối, chùn chân”. Tăng trưởng hai con số trong 5 năm tới không thể đến từ thêm nhà máy, thêm công trình, mà phải đến từ tăng mạnh năng suất, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trên từng đơn vị vốn, đất, tài nguyên.
Nghị quyết 19-NQ/TW: đặt lại nền móng bằng thể chế, công nghệ và con người
Điểm bước ngoặt nằm ở Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển, khi Trung ương xác định phải tạo đột phá về thể chế, phương thức tổ chức, quản trị và vận hành quốc gia để tạo ra năng lực phát triển mới. Nghị quyết nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo là động lực chính; nâng cao năng suất lao động, hiệu quả huy động và phân bổ nguồn lực là nguyên tắc trung tâm. Nói cách khác, mô hình phát triển mới được thiết kế xoay quanh công nghệ và đổi mới chứ không phải quanh khai thác thêm tài nguyên. Đến năm 2030, mục tiêu là hoàn thành các nền tảng cho mô hình phát triển mới, gồm cải cách thể chế, quản trị quốc gia hiện đại, hạ tầng chiến lược, hạ tầng năng lực tri thức quốc gia, nguồn nhân lực chất lượng cao và đội ngũ doanh nghiệp dẫn dắt. Đến năm 2035, Việt Nam đặt mục tiêu hoàn thành cơ bản quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập. Đây là lộ trình tham vọng, nhưng hợp lý nếu coi tri thức và công nghệ là “đường cao tốc” mới để rút ngắn khoảng cách với các nước đi trước.
Tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao: nền tảng của sức bật mới
Tại Hội nghị Trung ương 3, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh bước chuyển chiến lược quan trọng là xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người. Các chuyên gia đánh giá đây là nền tảng cốt lõi giúp Việt Nam bứt phá, giảm dần phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và nhân công giá rẻ để tiến sâu vào kỷ nguyên mới. Mô hình dựa trên năng suất, tri thức và công nghệ đòi hỏi vốn dài hạn, nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng hấp thụ công nghệ và một thể chế khuyến khích đầu tư dài hạn. Theo các phân tích, muốn tạo đột phá năng suất, doanh nghiệp phải tối ưu từng khâu trong chuỗi sản xuất, đánh giá chi phí môi trường thực tế, xác định tài nguyên suy giảm, nguồn gây ô nhiễm và tích hợp logic kinh tế xanh như kinh tế tuần hoàn, carbon thấp. Đó là cách để chuyển từ lợi thế chi phí sang lợi thế năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng. Chủ trương biến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo thành năng suất và giá trị gia tăng cho nền kinh tế chính là cầu nối từ phòng thí nghiệm sang thị trường.
Thách thức thực thi: cải cách thể chế và xây dựng năng lực doanh nghiệp
Để mô hình phát triển mới không chỉ nằm trên giấy, Việt Nam phải đối diện với hai bài toán khó: cải cách thể chế theo hướng kiến tạo và nâng năng lực của cộng đồng doanh nghiệp. Nghị quyết 19 yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý, kiểm soát sang kiến tạo, dẫn dắt phát triển, quản trị dựa trên dữ liệu và đo lường bằng kết quả. Nhưng sau nhiều năm phân cấp, các bộ, ngành, địa phương tuy đã được trao thêm quyền song vẫn dễ rơi vào tình trạng “mạnh ai nấy làm” nếu thiếu cơ chế trách nhiệm, minh bạch và phối hợp hiệu quả. Ở cấp doanh nghiệp, Nghị quyết nhấn mạnh cần hình thành các năng lực nền tảng về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, huy động và phân bổ nguồn lực. Doanh nghiệp chính là nơi tri thức và công nghệ được chuyển hóa thành năng suất và của cải xã hội. Nếu phần lớn doanh nghiệp vẫn nhỏ và yếu, không xây dựng được năng lực quản trị minh bạch, ứng dụng công nghệ, quản trị dữ liệu, thương hiệu, thị trường và tiêu chuẩn xanh, những mục tiêu tăng trưởng hai con số sẽ trở nên xa vời. Vì thế, nâng cấp “thang phát triển” doanh nghiệp – từ hộ kinh doanh đến doanh nghiệp dẫn dắt – phải được coi là trục ưu tiên trong chính sách.
