TP.HCM net-zero 2045: Không thể thiếu công nghiệp môi trường tự chủ
Chiến lược TP.HCM net-zero 2045 là kế hoạch tổng hợp nhằm hướng tới phát thải ròng bằng 0 thông qua phát triển công nghiệp môi trường tự chủ, chuyển đổi số môi trường, kiểm soát nguồn thải và xử lý triệt để các điểm nóng ô nhiễm, đồng thời xây dựng hệ sinh thái kinh tế xanh, tuần hoàn gắn với tăng trưởng chất lượng cao và không gian sống trong lành cho người dân đô thị.
Trọng tâm của thành phố không chỉ là “phát thải ròng bằng 0” trên giấy, mà là dùng công nghiệp môi trường tự chủ để biến cam kết khí hậu thành năng lực kinh tế thật sự. Dự thảo chương trình hành động của Thành ủy đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng cao năng lực quản trị môi trường, kiểm soát chặt các nguồn thải lớn và xử lý dứt điểm các điểm nóng gây bức xúc. Đồng thời, tầm nhìn đến 2045 là xây dựng môi trường sống trong lành, hướng tới phát thải ròng bằng 0.
Điểm đáng chú ý là mục tiêu thu gom và xử lý 100% chất thải rắn sinh hoạt ở cả đô thị và nông thôn, khống chế chôn lấp trực tiếp dưới 10%. Đây không chỉ là chỉ tiêu môi trường, mà là phép thử xem TP.HCM có dám coi chất thải là tài nguyên cho một nền kinh tế tuần hoàn hay không. Nếu làm đúng, người dân sẽ thấy thay đổi ở ngay thùng rác, con kênh và chất lượng không khí hằng ngày, chứ không chỉ trong các báo cáo.
Vì sao TP.HCM phải xây dựng công nghiệp môi trường thành ngành kinh tế độc lập?
TP.HCM đang trả giá cho nhiều năm phát triển nóng khi lượng chất thải rắn, khí thải công nghiệp và nước thải sinh hoạt tăng nhanh, tạo sức ép lớn lên môi trường sống của người dân. Khi hạ tầng xử lý phụ thuộc nặng vào công nghệ nhập khẩu, mọi thách thức môi trường đều trở thành gánh nặng tài chính và rủi ro vận hành.
Trong bối cảnh đó, UBND thành phố ban hành Kế hoạch phát triển ngành công nghiệp môi trường giai đoạn 2025–2030, với tham vọng biến đây thành một ngành kinh tế độc lập, tự chủ công nghệ, có khả năng xử lý các thách thức môi trường. Nói cách khác, TP.HCM muốn đưa công nghiệp môi trường ra khỏi vai “chi phí công ích” để trở thành ngành đem lại giá trị gia tăng, việc làm chất lượng và thậm chí xuất khẩu công nghệ.
Chiến lược này thẳng thắn: nếu không tự chủ công nghệ, mục tiêu TP.HCM net-zero 2045 chỉ là khẩu hiệu đắt đỏ. Kế hoạch đặt ra các chỉ tiêu rất cụ thể: công nghiệp xử lý nước thải phải đáp ứng 70–80% nhu cầu trong nước và hướng tới xuất khẩu; xử lý khí thải đạt 60–70%; thu gom, vận chuyển và phân loại chất thải rắn, chất thải nguy hại đáp ứng 50–60% nhu cầu, còn phân loại, tái chế phải đạt 60–70% trong nước. Đây là những con số nói thẳng rằng thành phố muốn thay nhập khẩu bằng năng lực nội địa.
Công nghệ môi trường cao và chuyển đổi số: “xương sống” của chiến lược tự chủ
Điểm tạo khác biệt của kế hoạch là lựa chọn đi thẳng vào công nghệ môi trường cao và chuyển đổi số môi trường, thay vì chỉ dừng ở mua sắm thiết bị. TP.HCM đã phê duyệt kế hoạch phát triển ngành công nghiệp môi trường giai đoạn 2025–2030 theo hướng hiện đại, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số. Quyết định này có hiệu lực từ ngày 15/8/2026, cho thấy thành phố không muốn chậm chân trong cuộc chuyển đổi xanh.
Thành phố hướng tới hình thành hệ sinh thái công nghiệp môi trường hiện đại, có khả năng nghiên cứu, sản xuất và cung ứng công nghệ, thiết bị, sản phẩm môi trường cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Điều này gắn chặt với việc xây dựng mạng lưới liên kết doanh nghiệp – viện nghiên cứu – trường đại học – cơ quan quản lý – tổ chức quốc tế để làm chủ và thương mại hóa công nghệ môi trường. Nếu liên kết này vận hành hiệu quả, TP.HCM không chỉ mua công nghệ mà có thể tạo ra chuẩn mới cho công nghệ xử lý nước thải, điện rác, vật liệu xây dựng tái chế, hệ thống quan trắc hay nhựa sinh học.
Ở đây, chuyển đổi số môi trường không phải là khẩu hiệu thời thượng mà là yêu cầu thực tế: từ hệ thống quan trắc tự động, điều khiển thông minh quy trình xử lý, đến tối ưu hóa thu gom chất thải nhờ dữ liệu. Thành phố dự kiến áp dụng công nghệ thiết kế và sản xuất nhờ máy tính, cơ điện tử, hệ thống điều khiển tự động, công nghệ cảm biến và sinh học trong sản xuất thiết bị công nghiệp môi trường. Nếu làm đúng, TP.HCM sẽ biến “chuyển đổi số môi trường” thành lợi thế cạnh tranh thay vì chi phí thêm cho doanh nghiệp.
Tự chủ công nghệ môi trường: Cơ chế, thị trường và phân bổ rủi ro
Để công nghiệp môi trường tự chủ không dừng ở khẩu hiệu, TP.HCM chọn cách can thiệp mạnh vào thể chế và thị trường. Thành phố xác định hoàn thiện chính sách, thể chế phát triển ngành công nghiệp môi trường là giải pháp có tính quyết định. Điều đó bao gồm khuyến khích, ưu đãi và hỗ trợ đầu tư để hình thành các khu, cụm công nghiệp sinh thái chuyên về tái chế, làm nền tảng thúc đẩy sản xuất.
Thành phố cũng có kế hoạch đề xuất bổ sung ngành công nghiệp môi trường vào hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, đồng thời rà soát, bổ sung danh mục công nghệ, thiết bị, sản phẩm ưu tiên như điện rác, xử lý nước thải đô thị, vật liệu tái chế hay hệ thống quan trắc. Việc áp dụng hình thức đặt hàng hoặc chỉ định thầu trực tiếp cho doanh nghiệp trong nước đối với các gói thầu thiết bị và công nghệ môi trường, cùng với dán nhãn sinh thái cho sản phẩm công nghiệp môi trường, là cách dùng chính sách công để tạo thị trường cho hàng hóa nội địa.
Quan trọng hơn, mô hình hợp tác công – tư được ưu tiên: ngân sách nhà nước hỗ trợ hạ tầng, vốn và đào tạo nhân lực, còn doanh nghiệp chịu trách nhiệm vận hành và thương mại hóa. Cách phân bổ rủi ro này hợp lý: nhà nước gánh phần hệ thống, doanh nghiệp gánh phần hiệu quả. Tuy nhiên, nếu không minh bạch tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp và đánh giá hiệu quả, mô hình này dễ biến thành “sân sau công nghệ”. Tự chủ công nghệ môi trường đòi hỏi kỷ luật thị trường không kém gì nguồn lực công.
Đổi mới sáng tạo gắn với xử lý bức xúc môi trường: Thước đo thành công thực sự
Điểm sáng của chương trình là sự thừa nhận rằng mọi đổi mới sáng tạo phải quay về giải quyết những bức xúc môi trường rất cụ thể của người dân. Dự thảo hành động xác định 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó ưu tiên ô nhiễm không khí, ô nhiễm kênh rạch nội thành, cùng phân loại và xử lý chất thải rắn. Nếu công nghệ môi trường cao không giảm được mùi hôi, nước đen và rác thải ở khu dân cư, nó chỉ là trò trình diễn đắt tiền.
Thành phố còn đặt mục tiêu phát triển không gian xanh, mảng xanh đô thị như một trụ cột. Điều này nhắc chúng ta rằng net-zero không chỉ là câu chuyện nhà máy xử lý rác hay trạm quan trắc, mà là chất lượng sống: bóng cây, công viên, kênh sạch. Khi tỉ lệ thu gom chất thải rắn đạt 100% và chôn lấp dưới 10%, người dân sẽ cảm nhận rõ vệ sinh đô thị tốt hơn và nguy cơ ngập do rác giảm đáng kể.
Cuối cùng, sức sống của chiến lược TP.HCM net-zero 2045 nằm ở chỗ thành phố dám coi công nghiệp môi trường tự chủ là “hạ tầng mềm” cho phát triển dài hạn, chứ không chỉ là chi phí xử lý hậu quả. Nếu hệ sinh thái doanh nghiệp – nghiên cứu – quản lý được vận hành minh bạch, gắn chặt với các mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và các chỉ tiêu cụ thể đến 2030, TP.HCM có cơ hội trở thành phòng thí nghiệm lớn cho công nghệ môi trường cao của cả nước. Nếu không, thành phố sẽ bỏ lỡ thời điểm vàng để biến áp lực ô nhiễm thành động lực đổi mới.
