Net Zero 2050 Việt Nam: mục tiêu khí hậu gắn với thách thức tài chính
Net Zero 2050 Việt Nam là mục tiêu đưa tổng lượng phát thải khí nhà kính và lượng hấp thụ, loại bỏ khí nhà kính về mức cân bằng, trong đó phần phát thải còn lại được bù đắp bằng các biện pháp hấp thụ, lưu trữ và giảm phát thải bền vững trên toàn nền kinh tế. Đặt mục tiêu là một chuyện, biến nó thành các dự án cụ thể cần tài chính xanh lại là chuyện khác. Dòng vốn quốc tế đang tăng nhanh cho các sản phẩm tài chính bền vững, nhưng phần chảy vào các thị trường mới nổi vẫn còn hạn chế. Điều đó có nghĩa, con đường Net Zero 2050 của Việt Nam không bị chặn ở tầm nhìn, mà bị chặn ở chỗ làm sao biến tầm nhìn thành tài sản đầu tư đáng tin cậy.
Bối cảnh hiện nay cho thấy một nghịch lý: cam kết khí hậu ngày càng rõ, nhưng chuỗi chuyển đổi vốn xanh lại bị đứt đoạn ở nhiều khâu từ cam kết, chuẩn bị dự án đến giao dịch thứ cấp. Nếu không nhìn thẳng vào các nút thắt hạ tầng tài chính, Net Zero 2050 Việt Nam sẽ vẫn chỉ là khẩu hiệu trên diễn đàn quốc tế.
Tài chính xanh: không chỉ là tiền, mà là cả hệ sinh thái thị trường
Hội nghị Tài chính xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư” được tổ chức tại TP.HCM ngày 6/8/2026, quy tụ các tổ chức tư vấn và cộng đồng doanh nghiệp. Sự kiện cho thấy một điểm then chốt: tài chính xanh không còn là câu chuyện của riêng ngân hàng, mà là điểm giao thoa giữa chính sách, thị trường vốn, doanh nghiệp và các định chế phát triển quốc tế. Theo một ý kiến đáng chú ý, Việt Nam cần một hệ sinh thái tài chính xanh đủ sâu, đủ minh bạch và đủ vững chắc để chuyển hóa tham vọng thành hiện thực.
Cốt lõi của tài chính xanh là chuẩn hóa và giảm rủi ro. Vấn đề không còn nằm ở câu hỏi thị trường đã có tiêu chuẩn xanh hay chưa, mà là ai sẽ giúp dự án đạt trạng thái sẵn sàng huy động vốn, chia sẻ rủi ro ban đầu, đo lường hiệu quả và tạo thanh khoản sau phát hành. Chuỗi chuyển đổi vốn xanh có thể bị gián đoạn từ bước chuẩn bị dự án, giảm thiểu rủi ro, đo lường – báo cáo – thẩm định, cho đến huy động vốn và giao dịch trên thị trường thứ cấp. Khi chỉ một mắt xích thiếu đồng bộ, chi phí vốn sẽ tăng hoặc giao dịch không thể hoàn tất – nghĩa là cơ hội Net Zero bị đánh mất ngay trên bàn giấy.
Trung tâm tài chính quốc tế và nhu cầu dòng tiền quốc tế cho chuyển đổi năng lượng
Đề xuất định vị Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP.HCM (VIFC-HCMC) như một trung tâm chuyển hóa vốn xanh là bước đi mang tính chiến lược, nếu Việt Nam nghiêm túc với mục tiêu Net Zero 2050. Thay vì chỉ thêm một địa điểm niêm yết sản phẩm tài chính, trung tâm này được kỳ vọng biến nhu cầu chuyển đổi của doanh nghiệp và các dự án hạ tầng thành tài sản chuẩn hóa, giảm thiểu rủi ro, đo lường tác động và có thể giao dịch xuyên biên giới. Khoảng trống mà mô hình này nhắm tới là “thượng nguồn” – khâu chuẩn bị dự án, cấu trúc dòng tiền và đưa dự án đạt điều kiện tiếp cận nhà đầu tư.
Chuyển đổi năng lượng là phép thử đầu tiên cho năng lực huy động tài chính xanh. Chi phí vốn của nhiều dự án năng lượng sạch tại các thị trường mới nổi cao gấp đôi so với các nền kinh tế phát triển và Trung Quốc. Điều này khiến các dự án sạch khó cạnh tranh với các lựa chọn phát thải cao, nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro và tài chính chuyển đổi đi kèm. Tài chính chuyển đổi đang nổi lên như trụ cột thứ hai bên cạnh tài chính xanh truyền thống, khi hướng dòng tiền vào các ngành phát thải cao như thép, xi măng, hóa chất, vận tải với điều kiện doanh nghiệp có lộ trình giảm phát thải, KPI và cơ chế giám sát rõ ràng. Muốn dòng tiền quốc tế chảy vào chuyển đổi năng lượng, Việt Nam phải chứng minh được mình có dự án “đạt chuẩn” chứ không chỉ có mục tiêu đẹp.
Lộ trình tài chính xanh: từ thí điểm đến thị trường đầy đủ chức năng
Một lộ trình được đề xuất cho thấy cách xây dựng thị trường tài chính xanh không thể nóng vội: giai đoạn đầu cần ưu tiên xây dựng hệ thống phân loại xanh và chuyển đổi tương thích quốc tế, đồng thời lựa chọn khoảng 10 dự án thí điểm thuộc nhiều lĩnh vực. Trong 6–18 tháng tiếp theo, thị trường có thể hình thành cơ sở chuẩn bị dự án, triển khai các cơ chế bảo lãnh và thực hiện từ 3–5 giao dịch tiêu biểu. Ba mô hình được đề xuất gồm chương trình trái phiếu hạ tầng xanh TP.HCM, quỹ thích ứng và chống chịu biến đổi khí hậu Đồng bằng sông Cửu Long, và cơ chế bảo lãnh, chia sẻ rủi ro khí hậu.
Những bước đi này mới chỉ là phần nổi của tảng băng nhu cầu vốn Net Zero 2050 Việt Nam. Năm 2025, Việt Nam đã ghi nhận 5 giao dịch phát hành trái phiếu xanh bằng đồng nội tệ với tổng giá trị 3.407 tỷ đồng, toàn bộ đều có đánh giá độc lập trước phát hành. Quyết định về danh mục phân loại xanh tạo căn cứ nhận diện dự án, thiết kế sản phẩm và hạn chế rủi ro “tẩy xanh”. Tuy nhiên, để thu hẹp khoảng cách giữa nhu cầu vốn khổng lồ và quy mô giao dịch hiện tại, khuôn khổ pháp lý là chưa đủ; điều quan trọng hơn là dự án phải khả thi tài chính, có dữ liệu đáng tin cậy, dòng tiền kiểm chứng được và cơ chế phân bổ rủi ro hợp lý. Nếu không, thị trường quốc tế sẽ vẫn đứng ngoài.
Lâm nghiệp bền vững: trụ cột hấp thụ carbon trong kiến trúc Net Zero
Net Zero 2050 Việt Nam không chỉ là câu chuyện chuyển đổi năng lượng; đó còn là câu chuyện của rừng, đất và nước. Tại Huế, lâm nghiệp bền vững đang được đặt ở vị trí then chốt với diện tích rừng gỗ lớn trên 14.000 ha, hơn 146.000 ha rừng được quản lý theo phương án bền vững và khoảng 15.000 ha đã được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững. Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, được đánh giá có tiềm năng carbon xanh rất lớn, cho thấy “tài sản carbon” của Việt Nam không chỉ nằm trên đất liền mà cả ở vùng nước ven bờ.
Tuy vậy, Huế – một hình mẫu tiềm năng lâm nghiệp bền vững hướng đến Net Zero 2050 – vẫn đối mặt với địa hình phức tạp, diện tích rừng lớn, nguồn lực hạn chế, sinh kế người dân khó khăn, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số chưa đồng bộ, thiếu dữ liệu và tài chính dài hạn. Các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp đã cùng thảo luận giải pháp nâng cao chất lượng rừng tự nhiên, chuyển hóa rừng trồng sang gỗ lớn gắn với chứng chỉ bền vững, tích hợp giải pháp dựa vào tự nhiên vào quy hoạch sử dụng đất, lâm nghiệp và tài nguyên nước, lượng hóa và theo dõi thị trường carbon một cách minh bạch, gắn bảo tồn với sinh kế bền vững và thiết lập cơ chế điều phối liên ngành, chia sẻ dữ liệu, huy động nguồn lực dài hạn. Nếu lâm nghiệp bền vững là trụ cột hấp thụ carbon, thì tài chính cho rừng phải được nhìn nhận nghiêm túc như tài chính cho bất kỳ nhà máy điện nào.
