Từ một lõi đô thị đến mạng lưới nhiều trung tâm
Quy hoạch đa cực, đa tâm là cách tổ chức đô thị thành nhiều khu vực chuyên biệt có khả năng tạo việc làm, dịch vụ và kết nối riêng, thay vì dồn phần lớn hoạt động vào một lõi trung tâm duy nhất. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM khóa XI thông qua Quy hoạch tổng thể thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, đánh dấu bước đầu tiên trong việc sắp xếp không gian phát triển sau sáp nhập. Đây không chỉ là bản đồ mở rộng địa giới: quy hoạch đặt ra cách phân bố chức năng, hạ tầng và nguồn lực cho một đô thị có quy mô hành chính khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính, đồng thời nghiên cứu liên kết với các địa phương lân cận và không gian biển.
Quy mô dân số dự kiến tăng từ khoảng 18 triệu người năm 2030 lên hơn 27 triệu vào năm 2050; diện tích đất xây dựng cũng được dự báo tăng từ khoảng 280.000-290.000 ha lên 365.000-390.000 ha. Những con số này khiến lựa chọn đa cực trở nên cần thiết, nhưng không tự bảo đảm thành phố đáng sống hơn. Nếu nhà ở, việc làm và giao thông không phát triển đồng bộ, mở rộng địa giới có thể chỉ chuyển ùn tắc và áp lực dịch vụ ra xa hơn.
Năm cực động lực, năm vai trò khác nhau
Trọng tâm của quy hoạch TP.HCM là năm cực động lực, mỗi nơi đảm nhận một chức năng để tạo tăng trưởng và lan tỏa sang các khu vực khác. Lõi trung tâm hướng tới dịch vụ tài chính quốc tế, quản trị, thương mại và kinh tế sáng tạo; phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, nghiên cứu và giáo dục đại học, kết nối Thủ Đức, Thuận An, Dĩ An, Tân Uyên với sân bay Long Thành. Phía Bắc đảm nhiệm công nghiệp và logistics; phía Nam kết hợp cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây phát triển đô thị, giáo dục và y tế.
Cách phân vai này hợp lý hơn việc buộc mọi hoạt động kinh tế chen vào trung tâm cũ. Nhưng các cực chỉ trở thành động lực nếu được kết nối bằng mạng lưới giao thông đủ nhanh và thuận tiện, thay vì tồn tại như những khu chức năng rời rạc. Quy hoạch đặt trọng tâm vào đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng, giao thông công cộng khối lượng lớn và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) tại các đầu mối. Với người dân, phép thử không nằm ở tên gọi của từng cực, mà ở việc họ có thể đến nơi làm, trường học và bệnh viện mà không phải phụ thuộc vào những chuyến đi dài xuyên thành phố.
Trung tâm vệ tinh và các liên kết giữ thành phố không bị chia mảnh
Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên được đặt bên cạnh năm cực động lực. Vai trò của chúng không nên chỉ là mở thêm đất phát triển. Quy hoạch hướng tới tăng việc làm, dịch vụ và hạ tầng tại chỗ để giảm việc người dân phải tập trung vào lõi trung tâm. Nếu những nơi này có đủ trường học, y tế, giao thông công cộng và cơ hội việc làm, chúng có thể trở thành các cộng đồng đô thị thực chất; nếu thiếu các điều kiện ấy, chúng dễ biến thành khu ở phụ thuộc vào trung tâm.
Mô hình tổng thể còn gồm năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản trị phát triển. Các vùng quản trị không tạo thêm cấp hành chính, mà vận hành theo cơ chế phối hợp liên ngành, liên địa bàn. Đây là điểm quan trọng sau sáp nhập: ranh giới quản lý mới chỉ có ý nghĩa khi các địa phương phối hợp được về giao thông, hạ tầng và phân bổ nguồn lực. Bảo vệ hành lang xanh, sông nước, rừng ngập mặn Cần Giờ và không gian biển đảo cũng phải đi cùng mở rộng đô thị, nhằm tăng khả năng trữ nước, kiểm soát ngập và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tầm nhìn chỉ có giá trị khi được triển khai theo từng chặng
Quy hoạch được chia thành ba giai đoạn: 2026-2030, 2031-2040 và 2041-2050; danh mục ưu tiên, nguồn lực và tiến độ cụ thể sẽ được xác định trong kế hoạch thực hiện, đồng thời rà soát theo khả năng cân đối nguồn lực và tình hình phát triển. Các nhiệm vụ ưu tiên, công trình hạ tầng then chốt và trách nhiệm của từng cơ quan cần được làm rõ. Điều đó cho thấy bản quy hoạch mới là khung định hướng, chưa phải cam kết rằng mọi tuyến kết nối hay trung tâm mới sẽ sớm thành hình.
Thành phố cũng định hướng chuyển từ tập trung vào lõi sang mạng lưới cực tăng trưởng, phát triển nén theo TOD quanh đầu mối giao thông, tái thiết khu vực kém hiệu quả và tổ chức không gian mặt đất, ngầm, trên cao. Với tham vọng siêu đô thị 2050, tiêu chí thành công không nên chỉ là vượt mốc dân số, mà là mức độ tiếp cận việc làm, dịch vụ và giao thông thuận tiện giữa các khu vực. Mô hình đa cực có thể mở ra một cấu trúc cân bằng hơn sau sáp nhập; để làm được điều đó, thành phố phải biến các đường nối trên quy hoạch thành kết nối sử dụng được trong đời sống hằng ngày.
