Từ thi từng môn sang tuyển theo lĩnh vực
Thi vào lớp 10 chuyên theo ba khối là phương án tuyển sinh dự kiến gom các môn chuyên thành nhóm khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và ngoại ngữ, thay vì tổ chức thi đầu vào riêng cho từng môn. Đây là thay đổi đáng kể trong dự thảo quy chế trường THPT chuyên mà Bộ Giáo dục và Đào tạo thông tin ngày 10-11, đồng thời đặt lại câu hỏi nhà trường nên tìm kiếm tài năng theo chiều rộng hay chiều sâu. Theo dự thảo, khối tự nhiên gồm Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học và Tin học; khối xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý; khối ngoại ngữ tập hợp các ngoại ngữ trong chương trình phổ thông. Thay vì chỉ tiêu và điểm chuẩn riêng cho từng môn, người đăng ký cùng khối sẽ dự tuyển theo một phương thức và một điểm chuẩn chung. Hướng đi này có thể giảm áp lực phải chốt môn chuyên từ sớm, nhưng lợi ích chỉ có ý nghĩa nếu cách đánh giá không làm phẳng khác biệt về năng khiếu.
Cấu trúc bài thi dự kiến cũng cho thấy mục tiêu chuyển trọng tâm sang năng lực nền tảng. Thí sinh khối tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký. Bài đọc hiểu hướng tới đo khả năng lập luận, tư duy logic và giải quyết vấn đề trên nền kiến thức trung học cơ sở, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu từng môn. Bộ nêu mục tiêu chọn học sinh có nền tảng và tiềm năng phù hợp, đồng thời hạn chế luyện thi chuyên sâu quá sớm. Tuy nhiên, đổi hình thức tuyển sinh không tự động chấm dứt luyện thi: nếu tiêu chí và đề thi thiếu minh bạch, sự chuẩn bị có thể chuyển từ ôn một môn sang dàn trải nhiều môn.
Lợi thế của học sinh giỏi một môn có thể suy giảm
Rủi ro lớn nhất là học sinh có năng khiếu nổi bật ở một môn phải cạnh tranh bằng cả những năng lực không phải sở trường. Chẳng hạn, thí sinh muốn theo Vật lý, Hóa học hay Sinh học trong khối tự nhiên có thể phải thi Toán nâng cao; nếu bài thi này nặng về toán, các em có thể lép vế trước người đã tập trung ôn chuyên Toán, dù năng lực chuyên biệt ở môn khác tốt hơn. Như vậy, tuyển sinh trường chuyên có nguy cơ chuyển từ nhận diện năng khiếu cụ thể sang ưu tiên những em có thành tích cân bằng hơn. Đó có thể là lựa chọn hợp lý nếu mục tiêu là đào tạo nền tảng liên ngành, nhưng không thể mặc nhiên xem là cách tuyển tốt hơn cho mọi môn.
Các trường còn phải giải bài toán phân lớp sau khi tuyển theo khối: một thí sinh đạt điểm chuẩn chung sẽ được xếp vào môn chuyên nào, và nếu không đạt nguyện vọng riêng thì lựa chọn tiếp theo ra sao? Chuyên gia và cán bộ quản lý trường chuyên lưu ý cần làm rõ môn thi, độ khó, cách so sánh năng lực giữa các môn trong cùng khối, nguyên tắc phân bổ học sinh, điều kiện vào từng lớp chuyên và trách nhiệm của nhà trường. Nếu tuyển đầu vào không đo được thế mạnh riêng, việc phân lớp có thể khiến học sinh trúng tuyển nhưng không được học đúng lĩnh vực mình có năng khiếu. Khi đó, đổi mới có thể giảm tính chuyên biệt ngay từ cửa vào, thay vì giúp trường tìm được những tài năng nổi bật.
Lựa chọn môn muộn hơn cần đi kèm lộ trình rõ
Dự thảo không chỉ đổi kỳ thi mà còn đề xuất để học sinh học theo khối trong học kỳ I lớp 10, tham gia hoạt động trải nghiệm, dự án nhập môn và tư vấn hướng nghiệp trước khi đăng ký thêm hai môn học chuyên sâu thuộc khối. Mỗi lớp dự kiến không quá 35 học sinh; học sinh cũng có thể được xem xét đổi môn chuyên sâu vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11, dựa trên đánh giá năng lực, tư vấn của trường và sự đồng ý của cha mẹ. Đây là điểm có tiềm năng: các em có thêm thời gian khám phá sở trường thay vì phải quyết định toàn bộ lộ trình từ trước kỳ thi. Nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng tư vấn, khả năng tổ chức lớp và việc nhà trường có đủ điều kiện để học sinh chuyển hướng hay không.
Với học sinh lớp 9, điều quan trọng trước mắt là không mặc định kỳ tuyển sinh gần nhất sẽ áp dụng cách mới. Đến thông tin công bố ngày 10-11, quy định vẫn ở dạng dự thảo lấy ý kiến; phương án được nêu là triển khai từ năm học 2027–2028 hoặc 2028–2029, tùy đánh giá và điều kiện của từng hệ thống trường. Nhiều em đã chuẩn bị theo môn chuyên từ những năm trước, nên thay đổi thiếu giai đoạn chuyển tiếp có thể khiến các em và gia đình bị động. Cơ quan quản lý cần công bố sớm quy chế chính thức, lịch áp dụng và hướng dẫn cụ thể theo từng trường để kế hoạch học tập không dựa trên suy đoán.
Trước khi áp dụng, cần trả lời những câu hỏi then chốt
- Mỗi bài thi sẽ kiểm tra kiến thức và năng lực ở mức nào, đề minh họa có được công bố đủ sớm để học sinh chuẩn bị?
- Điểm các môn được tính và so sánh ra sao trong cùng một khối; điểm chuẩn chung có thể phản ánh năng khiếu khác biệt giữa các môn không?
- Sau khi trúng tuyển khối, học sinh được phân vào môn chuyên theo nguyện vọng, kết quả thi hay đánh giá bổ sung nào?
- Nếu không được xếp vào môn mong muốn, thí sinh có quyền chọn phương án khác hay phải chấp nhận phân lớp của trường?
- Trường sẽ bảo đảm chất lượng dạy chuyên sâu và cơ hội đổi môn thế nào, đồng thời công bố lộ trình áp dụng ra sao để học sinh lớp 9 không bị động?
Một cách tuyển sinh tốt không chỉ hạn chế học lệch mà còn phải nhận ra học sinh có khả năng đi xa trong một lĩnh vực cụ thể. Thi theo ba khối có thể mở rộng thời gian định hướng và đánh giá tư duy nền tảng, song chỉ thuyết phục khi đề thi, phân bổ lớp và cơ chế chuyển môn được thiết kế nhất quán. Trước khi có quy chế chính thức và phương án tuyển sinh của từng trường, phụ huynh nên theo dõi thông báo từ cơ quan có thẩm quyền thay vì mặc định mọi trường sẽ đổi ngay kỳ tới. Kết luận cần được đo bằng việc trường có tuyển đúng người và bồi dưỡng đúng năng khiếu hay không, chứ không chỉ bằng số môn được gom vào mỗi khối.
