Mở rộng hiến không đồng nghĩa cho phép lấy tạng trẻ đang sống
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể để điều trị cho người khác, nhưng dự thảo đặt ra hai khuôn khổ khác nhau: hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Đây là điểm cần hiểu đúng trước khi đánh giá đề xuất. Tại họp báo chiều 27/10, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết dự thảo đề xuất người dưới 15 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, có khả năng được cơ thể tiếp tục sản sinh hoặc thay thế sau khi lấy. Ranh giới pháp lý phải được nói rõ: đề xuất này không cho phép lấy thận, gan hay cơ quan lành của trẻ đang sống. Dự thảo nghiêm cấm lấy bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi.
Hai con đường hiến, hai nhóm điều kiện
Với hiến mô tái sinh khi còn sống, dự thảo giới hạn người nhận và yêu cầu không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh, trừ máu và các thành phần máu, cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ phải đồng ý, đồng thời trẻ cần đủ sức khỏe và được tư vấn độc lập. Hiến sau khi qua đời là trường hợp khác, không phải sự cho phép hiến cơ quan khi còn sống. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được xem xét sau khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời có đăng ký hiến hoặc sự đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ. Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị bổ sung đánh giá của Hội đồng Y khoa hoặc Hội đồng Đạo đức. Cần làm rõ cả người được nhận mô; một ý kiến chuyên gia đề nghị thu hẹp nhóm nhận mô ở người hiến 15–17 tuổi vào cha mẹ đẻ và anh chị em ruột.
Tự nguyện phải được chứng minh, không chỉ có chữ ký
Trong gia đình, sự đồng thuận có thể bị chi phối bởi tình thương, mặc cảm hoặc nỗi sợ mất người thân. Một người em 15 tuổi có thể khó từ chối khi anh hoặc chị mắc bệnh nặng cần ghép tủy. Vì thế, chữ ký của người đại diện không thể thay thế tiếng nói thực sự của trẻ. Dự thảo cần bảo đảm trẻ được cung cấp thông tin phù hợp với tuổi và khả năng nhận thức, được trao đổi riêng với người tư vấn độc lập, không chịu sức ép trong quá trình quyết định. Trẻ phải có quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý trước khi lấy mô mà không bị bất lợi. Sự phản đối của trẻ, ở bất cứ thời điểm nào, cần được tôn trọng và ghi nhận. Bộ Y tế dự kiến ban hành quy trình tư vấn độc lập để người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tự nguyện và không bị cưỡng ép. Đây không nên là thủ tục hình thức: cần có cơ chế phát hiện áp lực gia đình và ghi nhận riêng ý kiến của trẻ.
Nhu cầu ghép lớn không thể lấn át quyền trẻ em
Nhu cầu điều trị là lý do khiến đề xuất được đưa ra. Pháp luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và chưa có cơ chế phù hợp cho một số trường hợp hiến mô tái sinh; trong khi đó, nhu cầu ghép của bệnh nhi vẫn cao. Ước tính mỗi năm trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận; khoảng 200 bệnh nhi đang chờ ghép gan. Với bệnh bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia và một số rối loạn miễn dịch bẩm sinh, ghép tế bào gốc tạo máu có thể mang ý nghĩa quyết định. Mở rộng nguồn hiến vì vậy có thể đem lại cơ hội điều trị, nhưng không thể đặt sức khỏe, phẩm giá và quyền trẻ em của người hiến ở vị trí thứ yếu. Dự thảo đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu và người dân trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Kết luận nên rõ ràng: chỉ mở rộng hiến khi có bảo vệ độc lập, giới hạn người nhận minh bạch và quyền từ chối của trẻ được thực thi. Cứu một bệnh nhi không thể đồng nghĩa đẩy một trẻ khác vào nguy cơ.
