Di sản sinh kế được gìn giữ qua nhiều thế hệ
Quế Trà Bồng là đặc sản vùng núi Quảng Ngãi, gắn với tri thức canh tác và sinh kế lâu đời của người Cor, đồng thời mang trong mình câu chuyện về mối quan hệ giữa cộng đồng với rừng. Với người Cor, quế được ví như “kho gạo giữa rừng”: tài sản tích lũy giúp gia đình cải thiện cuộc sống, lo cho con cái học hành và vươn lên thoát nghèo. Kinh nghiệm chọn giống, chăm sóc, khai thác và bảo quản được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, khiến giá trị của cây quế không chỉ nằm ở hương thơm hay lớp vỏ. Trà Bồng có địa hình núi cao, khí hậu ẩm và lượng mưa lớn, điều kiện thuận lợi để quế sinh trưởng, tích tụ tinh dầu. Nhưng chính người Cor mới là những người gìn giữ, vun trồng và truyền lại nghề; phát triển sản phẩm mới vì thế cần song hành với sự tôn trọng di sản ấy.

Từ vỏ thô bấp bênh đến chế biến sâu
Câu chuyện làm mới cây quế bắt đầu từ một sức ép rất cụ thể: vào những năm 2000, diện tích trồng quế thu hẹp khi keo, bạch đàn và sắn lấn át, còn giá vỏ quế giảm mạnh. Trước nguy cơ đặc sản lâu đời mai một và cảnh người trồng gặp tình trạng được mùa mất giá, ông Nguyễn Đức Lương đứng ra thu mua vỏ quế, tìm đầu ra cho bà con. Năm 2007, ông thành lập Công ty TNHH Hương Quế Trà Bồng, khởi đầu với các mặt hàng mỹ nghệ từ quế. Đến tháng 9/2010, quế Trà Bồng được công nhận nhãn hiệu độc quyền, tạo thêm động lực để doanh nghiệp mở rộng. Đây là lựa chọn đúng hướng: thay vì phụ thuộc vào vỏ thô, chế biến sâu giúp giữ lại nhiều giá trị hơn tại địa phương và tạo thêm công việc ngoài mùa thu hoạch.
Hiện doanh nghiệp thu mua 400–500 tấn quế nguyên liệu mỗi năm từ vùng Tây Quảng Ngãi, phát triển hơn 30 dòng sản phẩm, từ bột quế, tinh dầu quế đến túi thơm, tinh dầu treo xe, trà quế, nước lau sàn, nước rửa chén và đồ thủ công. Vỏ, gỗ, lá và cành đều có thể được tận dụng làm gia vị, hương liệu, dược liệu hoặc vật phẩm thủ công; lá và cành quế còn được dùng để sản xuất tinh dầu. Doanh nghiệp hiện có 8 sản phẩm đạt OCOP 3 sao và 4 sao, trong đó nhang quế, đồ mỹ nghệ từ vỏ quế và tinh dầu quế đạt 4 sao. Những đơn hàng xuất khẩu và việc làm ổn định cho người dân cho thấy danh mục đa dạng không chỉ là cách làm mới hàng hóa, mà còn có thể nối giá trị sản xuất với sinh kế địa phương.
Đồ thủ công kể chuyện vùng đất
Điểm đáng chú ý nhất không nằm ở số lượng mặt hàng, mà ở khả năng biến nguyên liệu thành vật phẩm mang ký ức địa phương. Mới đây, nghệ nhân của công ty chế tác đôi lục bình cao 1,5 m từ vỏ quế cổ thụ. Vỏ được chọn theo độ dày và hình dáng, xử lý rồi ghép từng lớp để tạo thân bình; những hình ảnh như cô gái mang gùi quế, núi Thiên Ấn, chùa Minh Đức và sông Trà Khúc được chạm khắc trên bề mặt. Tác phẩm vì thế vừa là đồ trang trí, vừa gợi lại cảnh sắc, con người và vùng nguyên liệu. Cách làm này giúp sản phẩm từ quế có câu chuyện riêng thay vì cạnh tranh chỉ bằng công năng. Với thị trường ngày càng chuộng hàng tự nhiên và giàu bản sắc, bản sắc văn hóa có thể là lợi thế thương mại — miễn là câu chuyện ấy được kể trung thực và gắn với cộng đồng đã tạo nên nó.
Doanh nghiệp đã đầu tư máy móc và đào tạo lao động địa phương để người quen làm nương rẫy có thể tham gia các công đoạn chế tác tinh xảo. Thời gian tới, cơ sở dự kiến đưa thêm hình ảnh cây quế cổ thụ, Quảng trường 28.8 và di tích Điện Trường Bà vào sản phẩm. Tuy vậy, muốn mở rộng bền vững, doanh nghiệp vẫn cần vùng nguyên liệu ổn định, chứng nhận phù hợp, nguồn lực đầu tư công nghệ và cơ hội tham gia các chương trình giao thương, hội chợ quốc tế. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 duy trì 10.000–15.000 ha quế, đồng thời đẩy mạnh kỹ thuật trồng, chăm sóc, chế biến tinh dầu và xây dựng rừng giống chất lượng cao. Đa dạng hóa sản phẩm là bước đi đáng khích lệ, nhưng tương lai của quế Trà Bồng còn tùy thuộc vào việc bảo đảm vùng nguyên liệu và để người Cor tiếp tục là chủ thể của giá trị văn hóa lẫn kinh tế.






