Khi nguyên liệu thô chưa đủ giá trị
Tinh dầu quế là sản phẩm được chưng cất từ cành, lá hoặc vỏ quế, biến nguồn nguyên liệu nông nghiệp tại chỗ thành hàng hóa có giá trị cao hơn và mở thêm đầu ra cho người trồng. Ở Nghĩa Đô, Lào Cai, câu chuyện ấy gắn với Lò Thị Liên, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Vĩnh Yên, người chọn phát triển thương hiệu từ cây quế bản địa thay vì dừng ở việc bán nguyên liệu thô. Xã Nghĩa Đô hiện có khoảng 7.000 ha quế, nhưng diện tích rộng không tự động đem lại thu nhập tốt nếu khâu chế biến và tiêu thụ nằm ngoài địa phương. Trước năm 2020, Liên thu mua cành, lá quế bán cho cơ sở chế biến rồi nhập tinh dầu về kinh doanh. Nhận ra cách làm ấy chưa khai thác hết giá trị cây quế, chị thành lập hợp tác xã năm 2020 để chủ động sản xuất và xây dựng thương hiệu riêng.

Kỹ thuật biến cây quế thành sản phẩm có thương hiệu
Bước chuyển của hợp tác xã không chỉ nằm ở chiếc nhãn mới. Tại xưởng, đơn vị đầu tư hệ thống chưng cất và kiểm soát quy trình để nâng hiệu quả chế biến; mỗi mẻ dùng khoảng 1.800 kg cành, lá quế tươi, cho ra khoảng 13 lít tinh dầu. Phần bã sau chưng cất được tận dụng làm nhiên liệu cho lò hơi, giảm chất thải và hạn chế chi phí vận hành. Cùng với thiết bị, hợp tác xã tổ chức liên kết từ vùng nguyên liệu tới chế biến và tiêu thụ, một lựa chọn thiết thực hơn việc chỉ trông chờ vào danh hiệu sản phẩm. Năm 2021, một năm sau khi thành lập, Tinh dầu quế Bảo Yên và Tinh dầu sả Bảo Yên được công nhận OCOP 4 sao. Danh hiệu giúp tăng uy tín, nhưng nền tảng lâu dài vẫn là chất lượng ổn định và khả năng đưa hàng đến người mua.

Chuỗi liên kết phải đem lợi ích về bản làng
Giá trị của mô hình được đo không chỉ bằng sản lượng tinh dầu, mà còn bằng việc người trồng có thêm nơi bán nông sản và người lao động có việc làm gần nhà. Hợp tác xã có 21 ha quế của thành viên, đồng thời liên kết bao tiêu với 265 hộ người Tày, Mông và Dao. Mỗi năm, đơn vị thu mua khoảng 380–400 tấn vỏ quế khô, cung ứng khoảng 1,5 tấn tinh dầu quế; doanh thu khoảng 3,5 tỷ đồng, lợi nhuận sau chi phí khoảng 600 triệu đồng. Hoạt động sản xuất tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương, với thu nhập từ 4 đến hơn 10 triệu đồng mỗi người mỗi tháng, bên cạnh việc làm thời vụ khi thu hoạch. Đây là điểm đáng chú ý của một hợp tác xã Lào Cai: chuỗi giá trị có ý nghĩa khi lợi ích không dừng ở xưởng mà chảy ngược về các hộ cung cấp nguyên liệu.

Quế và sả mở rộng cơ hội sinh kế
Tinh dầu sả cho thấy hợp tác xã không đặt toàn bộ kỳ vọng vào một sản phẩm, đồng thời mở thêm hướng chế biến từ cây trồng địa phương. Hai dòng sản phẩm quế và sả cùng đạt OCOP 4 sao, còn hoạt động quảng bá qua hội chợ và xúc tiến thương mại giúp tinh dầu tiếp cận nhiều thị trường trong nước và doanh nghiệp thu mua phục vụ xuất khẩu. Xa hơn, dự án hỗ trợ chuyển đổi sang canh tác quế hữu cơ đã bắt đầu với 19 hộ trên 16,5 ha; giai đoạn kế tiếp dự kiến mở rộng thêm hơn 26,5 ha. Liên cũng mong muốn tiếp tục đầu tư công nghệ chưng cất, dùng phụ phẩm làm phân bón hữu cơ và từng bước xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn. Hướng đi này đáng theo đuổi, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc duy trì chất lượng, đầu ra ổn định và chia sẻ lợi ích công bằng với các hộ dân.
Hành trình của Lò Thị Liên cho thấy cây quế bản địa có thể tạo sinh kế bền vững khi người dân không chỉ bán nguyên liệu mà còn tham gia vào chế biến và xây dựng thương hiệu. OCOP 4 sao là một cột mốc, không phải đích đến: giá trị thật nằm ở chuỗi liên kết giúp nông hộ có đầu ra, người lao động có việc làm và địa phương giữ lại nhiều hơn thành quả từ nông sản của mình.







