Sách giáo khoa vùng biên giới: thước đo công bằng giáo dục
Sách giáo khoa vùng biên giới là toàn bộ hệ thống sách, vở và học liệu được các địa phương biên giới và vùng sâu vùng xa chủ động lập kế hoạch mua sắm, luân chuyển và cho mượn, nhằm bảo đảm học sinh tại trường nội trú biên giới có đầy đủ tài liệu học tập vào đúng thời điểm chuẩn bị năm học mới, thay vì nhận chậm hơn hoặc thiếu hụt so với học sinh ở khu vực thành thị. Đằng sau những con số về sách và điểm trường là bài toán công bằng giáo dục: hoặc các tỉnh coi sách giáo khoa như một loại “hạ tầng cứng” phải đến tay mọi học sinh cùng lúc, hoặc chấp nhận để khoảng cách vùng xa kéo dài thêm một thế hệ. Nhìn vào Thanh Hóa và Đồng Tháp, có thể thấy lựa chọn của họ đang nghiêng rõ ràng về phương án đầu tiên.
Thanh Hóa: kế hoạch mua sắm gắn chặt nhu cầu thực của 6 trường nội trú biên giới
Điểm đáng chú ý trong cách Thanh Hóa bảo đảm sách giáo khoa vùng biên giới là họ coi lập kế hoạch như một quy trình ràng buộc trách nhiệm, chứ không phải thủ tục giấy tờ. Kế hoạch mua sắm sách giáo khoa được thực hiện cho 6 trường phổ thông nội trú TH&THCS tại các xã Bát Mọt, Na Mèo, Sơn Thủy, Tam Lư, Tam Thanh và Yên Khương, với mục tiêu cung ứng đầy đủ, kịp thời sách trước khi bước vào năm học 2026-2027. Điều này không chỉ bảo vệ quyền học tập của học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi mà còn gửi đi thông điệp: học sinh vùng sâu vùng xa phải được nhận sách cùng thời điểm với bạn bè ở vùng thuận lợi. Thay vì đổ thêm tiền, tỉnh buộc các trường phải rà soát số lượng học sinh, kiểm kê sách hiện có, xác định khả năng tái sử dụng, tránh cấp trùng, mua trùng hoặc mua vượt quá nhu cầu. Đây là cách tiếp cận kỷ luật với ngân sách, nhưng lại nhân văn với người học.
Logistics cho trường nội trú biên giới: phối hợp nhiều tầng thay cho giải pháp tình thế
Nếu nhìn vào địa hình và khoảng cách của các trường nội trú biên giới, có thể thấy logistics sách giáo khoa không thể xử lý bằng những đợt hỗ trợ tự phát. Thanh Hóa yêu cầu quy trình rõ ràng: trường thống kê học sinh theo từng khối lớp, kiểm kê số sách, đánh giá chất lượng và khả năng sử dụng để xác định danh mục cần mua mới. UBND các xã tổng hợp nhu cầu, gửi Sở Giáo dục và Đào tạo, rồi cơ quan này phối hợp Sở Tài chính tham mưu UBND tỉnh bố trí kinh phí. Việc mua sắm không giao về từng cơ sở giáo dục, mà do UBND xã tổ chức theo đúng quy định, sau đó bàn giao cho thư viện trường quản lý. Cách vận hành nhiều tầng này nghe có vẻ cồng kềnh, nhưng với địa bàn biên giới, nó buộc mọi khâu phải lên kế hoạch sớm, đi kiểm tra thực tế và chịu trách nhiệm về từng bộ sách. Đó là thứ logistics dựa trên dữ liệu và phân cấp, thay vì trông chờ vào “chuyến xe sách” sát ngày khai giảng.
Đồng Tháp: kết hợp ngân sách và xã hội hóa để phủ kín sách và học liệu
Trong khi Thanh Hóa nhấn mạnh vào quy trình mua sắm tập trung, Đồng Tháp cho thấy sức mạnh của việc kết hợp ngân sách với nguồn lực xã hội trong chuẩn bị năm học mới cho học sinh vùng biên giới và xã đảo. Tại xã đảo Tân Long, chính quyền đã vận động được 32.000 quyển vở, 169 bộ sách từ lớp 1 đến lớp 9, cùng cặp và học bổng cho học sinh mẫu giáo với tổng số tiền 377 triệu đồng. Đây là câu nói đáng ghi nhận: "UBND xã sẽ tiếp tục theo dõi tình hình sau khai giảng, kịp thời tháo gỡ khó khăn cho các trường, huy động thêm nguồn lực xã hội để chăm lo tốt hơn cho học sinh". Ở Thường Phước – xã biên giới – địa phương đầu tư sửa chữa, mua sắm thiết bị cho 14/14 cơ sở giáo dục với kinh phí 9,5 tỉ đồng và duy tu, sửa chữa 11 điểm trường với 6,2 tỉ đồng. Cùng với tiến độ xây dựng Trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Thường Phước mới đạt khoảng 12%, nhưng đã có phương án tuyển sinh năm học 2027-2028 với 50 lớp, 1.887 học sinh. Cách Đồng Tháp làm cho thấy, muốn bảo đảm sách giáo khoa vùng biên giới, không thể xem nhẹ hạ tầng trường lớp và năng lực đội ngũ.
Từ sách đến chất lượng giáo dục: vì sao cần coi sách giáo khoa như tài sản công lâu dài
Cả Thanh Hóa và Đồng Tháp đều không nhìn sách giáo khoa vùng biên giới như món quà một lần, mà như tài sản công cần được quản lý nghiêm. Thanh Hóa quy định rõ việc cho mượn, thu hồi sách, yêu cầu học sinh hoàn trả trong vòng 15 ngày sau khi kết thúc năm học, kiểm kê, phân loại sách để tiếp tục sử dụng; với sách mất, hư hỏng do nguyên nhân chủ quan thì phải bồi hoàn. Đồng Tháp thì gắn câu chuyện sách với chiến lược rộng hơn: phát triển đội ngũ nhà giáo, ứng dụng AI, STEM/STEAM, ngoại ngữ, chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, học bạ số, kho học liệu, ưu tiên địa bàn khó khăn, vùng biên giới. Khi sách được coi là phần của hệ sinh thái giáo dục chứ không phải khoản chi tiêu lẻ, thì học sinh vùng xa mới có cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng, thay vì chỉ được “đủ sách” trên giấy. Kết luận đơn giản: biên giới muốn thu hẹp khoảng cách, phải bắt đầu từ cuốn sách đến tay đúng lúc, đúng người – và được quản lý, tái sử dụng một cách có trách nhiệm.
