Nghịch lý trên công trường: nhiều vốn, thiếu người, chi phí đội lên
Thiếu hụt lao động xây dựng là tình trạng các công trường không tìm đủ hoặc không giữ được số lượng và chất lượng công nhân cần thiết, trong khi nhu cầu nhân lực tăng nhanh do bùng nổ dự án hạ tầng và giải ngân vốn đầu tư công, khiến tiến độ thi công bị kéo chậm và chi phí nhân công tăng vượt khung dự toán được phê duyệt. Áp lực hiện nay nằm ở chỗ nguồn việc thì dồi dào, vốn đầu tư công kế hoạch lên tới 1.004,6 nghìn tỷ đồng, nhưng các nhà thầu lại kiệt sức vì vừa thiếu người trên công trường xây dựng, vừa bị kẹt trong khung giá nhân công và giá vật liệu xây dựng công bố chậm, không theo kịp thị trường. Hệ quả là tiến độ giải ngân vốn đầu tư công bị đe dọa, còn biên lợi nhuận của doanh nghiệp xây dựng bị bào mòn đến mức nhiều gói thầu càng làm càng lỗ.
Thiếu nhân công kéo chậm giải ngân đầu tư công
Áp lực giải ngân vốn đầu tư công đang ở mức chưa từng có, với tổng vốn kế hoạch được giao lên tới 1.004,6 nghìn tỷ đồng, trong đó 354,4 nghìn tỷ từ ngân sách trung ương và 650,2 nghìn tỷ từ ngân sách địa phương. Sáu tháng đầu năm, giải ngân đạt 356,9 nghìn tỷ đồng, tương đương 35,5% kế hoạch. Nghe thì có vẻ tích cực, nhưng để tăng tốc về đích, điều kiện tiên quyết vẫn là nhân lực trên công trường. Từ cuối 2025, thiếu hụt lao động trên các công trường xây dựng diễn ra rõ rệt. Các dự án bệnh viện, công viên, đường giao thông đều phản ánh chung một câu chuyện: đội thi công phải “canh từng người”, thiếu vài công nhân là tiến độ chệch nhịp ngay. Thiếu người không còn là chuyện quản lý nội bộ, mà trực tiếp cản trở tiến độ các dự án hạ tầng lớn, qua đó kéo lùi cả tiến độ giải ngân vốn đầu tư công.
Khoảng cách đơn giá và áp lực chi phí nhân công
Điểm nghẽn lớn nhất của nhà thầu hiện nay là khoảng cách giữa đơn giá nhân công công bố và chi phí thực tế phải trả. Tại nhiều địa phương, đơn giá lao động được công bố chỉ quanh mức hơn 160.000 đến trên 450.000 đồng/ngày tùy khu vực và nhóm thợ, trong khi ngoài thị trường, nhiều nhà thầu buộc phải trả 400.000–600.000 đồng/ngày, thậm chí gần 1 triệu đồng/ngày mà vẫn khó tuyển đủ người. Theo thông tin của một doanh nghiệp xây dựng lớn, giá nhân công công bố năm 2026 với một số nhóm lao động chỉ khoảng 282.000–376.000 đồng/công, trong khi chi phí thực tế có thể lên tới 600.000–950.000 đồng/ngày. Đây là “cái bẫy” khiến nhà thầu bị kẹp giữa yêu cầu giữ chân công nhân và khung dự toán không đủ bù đắp. Nhiều đơn vị chấp nhận trả gấp ba lần chi phí nhân công so với giá trúng thầu, lỗ hàng trăm triệu đồng chỉ để kịp tiến độ.
Giá vật liệu xây dựng, máy móc và bài toán hiệu quả của nhà thầu
Thiếu nhân công chỉ là một nửa vấn đề; nửa còn lại là chi phí vật liệu xây dựng và máy móc. Ở các dự án đường bộ cao tốc tuyến mới, chi phí vật liệu có thể chiếm 55–70% tổng chi phí, máy thi công 20–30%, còn nhân công chỉ 8–15%. Khi giá vật liệu xây dựng biến động, mọi nỗ lực tiết giảm chi phí nhân công cũng trở nên hạn chế. Doanh thu của các tổng công ty xây dựng lớn tăng đáng kể, có doanh nghiệp ghi nhận doanh thu thuần 6.464 tỷ đồng trong nửa đầu năm, tăng 31% so với cùng kỳ, nhưng biên lợi nhuận mảng xây dựng lại suy giảm vì giá vật liệu và áp lực chi phí nhân công. Nghịch lý là càng nhiều dự án, càng nhiều công trường xây dựng mở ra, thì khoảng cách giữa doanh thu và lợi nhuận càng rộng. Nếu không xử lý gốc rễ câu chuyện chi phí, việc đẩy mạnh đầu tư công có nguy cơ biến thành cuộc chạy đua “lấy số lượng bù chất lượng” đối với nhà thầu.
Yêu cầu công bố kịp thời giá và những điều cần làm thêm
Trước áp lực thiếu hụt lao động xây dựng và chi phí đội lên, Chính phủ đã lên tiếng. Theo Thông báo số 470/TB-VPCP ngày 11/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu Bộ Xây dựng đôn đốc địa phương công bố kịp thời giá vật liệu, giá nhân công, máy thi công, giá xây dựng và định mức để phục vụ lập và quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Các địa phương phải khảo sát, công bố giá định kỳ, bám sát diễn biến thị trường, khắc phục tình trạng công bố chậm hoặc chưa phản ánh đầy đủ mặt bằng giá thực tế. Đồng thời, các cơ quan liên quan được giao đánh giá nguồn cung, nhu cầu vật liệu xây dựng và hoàn thiện cơ chế điều phối liên vùng nhằm xử lý thiếu hụt cục bộ tại những khu vực có nhiều dự án hạ tầng triển khai cùng lúc. Tuy nhiên, chỉ công bố giá kịp thời là chưa đủ nếu hợp đồng, định mức và cơ chế điều chỉnh giá không linh hoạt, không “đi cùng” thị trường lao động và vật liệu.
Cần nhìn nhận thẳng: khi hợp đồng được chốt trên mặt bằng giá thấp, nhưng chi phí nhân công và vật liệu tăng vọt, nhà thầu buộc phải chọn giữa hai điều tệ hại: hoặc chấp nhận lỗ để giữ tiến độ, hoặc thiếu người, thiếu vật liệu và kéo dài dự án. Thiếu hụt lao động trên công trường xây dựng vì vậy không chỉ là câu chuyện cung – cầu ngắn hạn, mà là tín hiệu cảnh báo về một cơ chế chi phí chưa thích ứng với thực tế. Muốn giải ngân vốn đầu tư công hiệu quả, cần song hành ba trụ cột: đơn giá sát thị trường, quy định cho phép điều chỉnh kịp thời, và chiến lược nhân lực xây dựng dài hạn. Nếu không, áp lực chi phí nhân công và giá vật liệu xây dựng sẽ tiếp tục bóp nghẹt biên lợi nhuận, đẩy nhà thầu vào thế “làm nhiều nhưng không sống nổi”, còn các dự án hạ tầng lớn thì mãi giậm chân tại chỗ.
