Thiếu đá xây dựng: vòng luẩn quẩn giữa giá cố định và chi phí tăng

Vấn đề cốt lõi: giá hợp đồng đứng yên, chi phí leo thang

Thiếu vật liệu xây dựng là tình trạng các công trình không có đủ đá, cát, đất san lấp, bê tông và nhân công với mức giá phù hợp, dẫn đến tiến độ thi công bị kéo dài, chi phí đầu tư đội lên và rủi ro tài chính gia tăng cho những nhà thầu xây dựng đã trót ký các hợp đồng có đơn giá cố định hoặc điều chỉnh chậm, khiến chênh lệch giữa chi phí thực tế và giá trúng thầu ngày càng lớn. Trên khắp các vùng, từ miền núi đến duyên hải và đô thị lớn, một vòng luẩn quẩn đang hình thành: thiếu vật liệu xây dựng, giá đá cát tăng, chi phí nhân công tăng nhưng hồ sơ giá, dự toán và hợp đồng lại chậm cập nhật. Kết quả là nhiều doanh nghiệp xây dựng càng thi công càng lỗ, buộc phải giảm nhịp thi công, co hẹp quy mô hoặc đối mặt nguy cơ mất khả năng thanh toán – trong khi các dự án hạ tầng lại rất cần được đẩy nhanh.

Lào Cai: thiếu đá cho dự án ngoài ngân sách và cái giá phải trả

Tại Lào Cai, nghịch lý đang rõ nét: nguồn cung đá cho các công trình trọng điểm dùng vốn nhà nước được tháo gỡ nhờ cơ chế đặc thù, nhưng hàng loạt dự án đô thị, khu và cụm công nghiệp vốn đầu tư ngoài ngân sách lại lâm cảnh thiếu đá trầm trọng vì năng lực khai thác của các mỏ không đáp ứng. Toàn tỉnh có 41 mỏ vật liệu xây dựng thông thường với tổng trữ lượng gần 55 triệu m³/năm và công suất hơn 2,6 triệu m³/năm, nhưng chỉ đáp ứng được khoảng 44–51% nhu cầu đá trong giai đoạn 2026–2030 nếu giữ nguyên công suất hiện nay. Khi nguồn cung chập chờn, nhà thầu phải đưa xe đi xa hàng chục, thậm chí hàng trăm kilômet sang các tỉnh lân cận để mua đá; chi phí vận chuyển tăng mạnh, trong khi nguồn hàng “nhỏ giọt” khiến tiến độ thi công nhà máy, khu công nghiệp, khu đô thị liên tục bị gián đoạn. Điều này không chỉ làm giá đá cát tăng mà còn đẩy chi phí nhân công chờ việc, máy móc nằm bãi, khiến chuỗi đầu tư tư nhân bị kéo chậm và lợi nhuận nhà đầu tư bị bào mòn.

Quảng Ngãi: nhà thầu “càng làm càng lỗ” vì độ vênh giá

Ở Quảng Ngãi, vòng luẩn quẩn còn rõ ràng hơn: 20 doanh nghiệp xây dựng đồng loạt kiến nghị vì “càng làm càng lỗ” khi giá vật liệu công bố một đằng, giá mua thực tế một nẻo. Giá dầu diesel tăng từ khoảng 19.000 đồng/lít đầu tháng 2 lên trên 44.780 đồng/lít vào đầu tháng 4, rồi vẫn quanh 30.100 đồng/lít đầu tháng 9. Trong khi đó, đá dăm 1x2 tại một mỏ có giá công bố 245.454 đồng/m³ nhưng thực tế lên tới 460.000 đồng/m³ – tương đương 188% giá công bố. Đây là một phát biểu điển hình cho độ vênh: “Đá dăm 1x2 tại mỏ Phước Hòa có giá công bố 245.454 đồng/m³, nhưng giá thị trường lên tới 460.000 đồng/m³”. Không chỉ giá đá cát tăng, chi phí nhân công cũng đội mạnh: đơn giá công bố 259.700 đồng/công nhưng doanh nghiệp phải trả 500.000–700.000 đồng/công. Thiếu lao động nặng như thợ nề, phụ hồ buộc nhà thầu tăng tiền công để giữ người. Cùng lúc, đơn giá vận chuyển, ca máy, thiết bị thi công công bố vẫn thấp hơn thị trường. Hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định biến nhà thầu xây dựng thành “tấm đệm” chịu mọi cú sốc giá, khiến chi phí nhiều dự án tăng 10–30% mà gần như không có cơ chế bù đắp.

TP.HCM: phân bổ mỏ cát không đấu giá – giải pháp tình thế

Trong bức tranh chung thiếu vật liệu xây dựng, TP.HCM chọn một hướng đi khác: khoanh định khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản mỏ cát san lấp tại xã Phước Hải để cung cấp vật liệu cho các dự án đầu tư công trên địa bàn. Cát từ mỏ này được dành cho ba dự án cụ thể với khối lượng dự kiến: hơn 56.851 m³ cho hạ tầng kỹ thuật khu tái định cư Phước Hưng, 5.000 m³ cho đường nối vào cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, và 3.500 m³ cho hạ tầng kỹ thuật khu tái định cư Long Sơn giai đoạn 2. Cách làm này giúp đảm bảo nguồn cát san lấp cho một số dự án quan trọng, giảm rủi ro tiến độ và chi phí cho nhà thầu trong phạm vi được ưu tiên. Tuy nhiên, đây vẫn là giải pháp tình thế, tập trung vào vài công trình chứ chưa giải quyết triệt để bài toán thiếu vật liệu xây dựng và giá đá cát tăng trên toàn thị trường. Nếu không song song cải cách quy hoạch mỏ, cấp phép khai thác và cơ chế giá, các nhà thầu ngoài “vùng ưu tiên” vẫn tiếp tục đối mặt với gián đoạn nguồn cung và áp lực chi phí.

Thoát vòng luẩn quẩn: cần sửa cơ chế hợp đồng và giá vật liệu

Điểm chung giữa Lào Cai và Quảng Ngãi là sự chậm trễ cả ở nguồn cung và ở cơ chế giá: mỏ đã được cấp phép nhưng khai thác không đúng công suất, hoặc phải dừng vì vướng đất đai, bãi thải, vật liệu nổ; quy hoạch mỏ và thủ tục cấp phép khoáng sản chậm khiến từ đầu năm đến nay nguồn cung đất, đá, cát san lấp khan hiếm ở nhiều địa phương. Trong khi đó, giá vật liệu, nhân công, xăng dầu biến động mạnh nhưng bảng giá công bố và cơ chế điều chỉnh hợp đồng lại cập nhật chậm, thậm chí áp dụng giá quý trước cho quý sau. Các địa phương bắt đầu có động thái tháo gỡ: cơ quan chuyên môn ở Lào Cai rà soát danh sách mỏ đủ điều kiện nâng công suất, hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ để tăng sản lượng khai thác, đồng thời tìm cách gỡ vướng cho các mỏ đang tạm dừng để sớm cho hoạt động trở lại. Ở Quảng Ngãi, doanh nghiệp đề nghị tỉnh đẩy nhanh cấp phép, gia hạn, nâng công suất những mỏ còn trữ lượng, đồng thời đưa thêm mỏ mới vào khai thác và rút ngắn thời gian công bố giá vật liệu xây dựng, cho phép doanh nghiệp phản biện trước khi ban hành. Nhưng nếu không đi xa hơn – sửa cách thiết kế hợp đồng, gắn giá trúng thầu với biến động chi phí đầu vào theo thời gian thực – thì nguy cơ nhà thầu xây dựng mất khả năng thanh toán vẫn còn đó, và mỗi đợt tăng giá mới sẽ lại tạo thêm một vòng luẩn quẩn.