Đầu tư công kỷ lục nhưng biên lợi nhuận nhà thầu mỏng đi
Nghịch lý lớn nhất của ngành xây dựng hiện nay là dù đầu tư công tăng lên mức kỷ lục, tạo nguồn việc dồi dào chưa từng có, thì biên lợi nhuận nhà thầu lại ngày càng mỏng đi do áp lực chi phí xây dựng, giá vật liệu và thiếu nhân lực xây dựng khiến nhiều doanh nghiệp làm nhiều mà lãi ít, thậm chí lỗ. Ngành vật liệu xây dựng chịu tác động trực tiếp từ quy mô vốn đầu tư công hơn 1 triệu tỷ đồng, mức cao nhất từ trước đến nay. Theo Bộ Tài chính, tổng vốn đầu tư công phân bổ trong năm có thể đạt khoảng 1,08 triệu tỷ đồng, tăng 12% so với năm trước. Đây là động lực tạo nguồn việc khổng lồ cho các nhà thầu, từ giao thông, sân bay, đường vành đai đến hạ tầng kỹ thuật. Theo Hiệp hội Các Nhà thầu, chủ trương đẩy mạnh đầu tư công đã tạo ra thị trường việc làm xây dựng hết sức dồi dào.
Giá vật liệu xây dựng leo thang: lợi nhuận bị bào mòn ngay trên công trường
Áp lực chi phí xây dựng đang trở thành “kẻ ăn mòn thầm lặng” biên lợi nhuận nhà thầu. Giá vật liệu xây dựng tăng đồng loạt, trong đó thép, xi măng, cát, đá đều đi lên. Ngay từ sau Tết, giá thép xây dựng đã tăng khoảng 350.000 – 600.000 đồng/tấn, một số báo giá quanh mức 16,2 triệu đồng/tấn. Giá HRC và thép xây dựng bật tăng mạnh trong quý 2 nhờ căng thẳng Trung Đông đẩy giá hàng hóa toàn cầu. Cát xây dựng dao động 300.000 – 780.000 đồng/m³, riêng Đà Nẵng do khan hiếm nên giá từ 500.000 đến trên 800.000 đồng/m³, cao gấp đôi so với đầu năm. Đà tăng đồng loạt này đang tạo áp lực chi phí rõ rệt lên các nhà thầu xây dựng, đặc biệt với những gói thầu đã ký trước khi giá vật liệu leo thang. Tại các dự án đường bộ cao tốc tuyến mới, chi phí vật liệu có thể chiếm 55-70% tổng chi phí, máy thi công 20-30%, nhân công 8-15%.
Điều trớ trêu là cùng một “làn sóng” tăng giá, doanh nghiệp vật liệu lại hưởng lợi trong khi nhà thầu bị ép lợi nhuận. Sản lượng thép thô trong 7 tháng đầu năm đạt 17,92 triệu tấn, tăng 28% so với cùng kỳ. Giá tăng giúp nhiều doanh nghiệp thép cải thiện lợi nhuận đáng kể. Ngược lại, bên mua – các nhà thầu – buộc phải gánh chi phí đầu vào cao hơn nhưng ít cơ hội điều chỉnh giá hợp đồng tương ứng. Ở thị trường nhà ở dân dụng và nhà ở xã hội, biến động giá vật liệu liên tục cũng tạo áp lực lên cả nhà thầu lẫn người dân; giá nhiều loại vật liệu tại một số địa phương đã tăng 50-70%, khiến phát triển nhà ở xã hội rơi vào bài toán kép: vừa phải giữ giá bán theo quy định, vừa phải gánh chi phí tăng mạnh.
Thiếu nhân lực xây dựng: lương tăng vẫn khó có người làm
Nếu giá vật liệu là gánh nặng hữu hình thì thiếu nhân lực xây dựng là điểm nghẽn âm ỉ nhưng nguy hiểm hơn cho tiến độ các dự án. Vấn đề thứ nhất là đơn giá nhân công trong định mức hiện hành đã lạc hậu; có nơi đơn giá chỉ khoảng 357.000 đồng/công, trong khi thực tế nhà thầu phải trả 700.000–1.000.000, thậm chí 1.200.000 đồng/công để giữ người làm. Theo thông tin từ một doanh nghiệp lớn, giá nhân công công bố chỉ khoảng 282.000–376.000 đồng/công, nhưng chi phí thực tế lên tới 600.000–950.000 đồng/ngày. Khoảng cách này khiến dự toán không còn sát thực tế, biên lợi nhuận nhà thầu bị “ăn” mất ngay từ khâu lập dự án.
Vấn đề thứ hai là thiếu nhân lực xây dựng, dù mức lương đã nâng cao. Nếu tổng vốn đầu tư công là 1 triệu tỷ đồng cộng với khoảng 800.000 tỷ đồng vốn tư nhân, với năng suất bình quân 1 tỷ đồng/công nhân/năm, ngành xây dựng cần khoảng 2 triệu công nhân các bậc thợ, nhưng khả năng cung cấp chỉ đáp ứng khoảng một nửa. Tình trạng thiếu hụt dẫn tới việc đội ngũ công nhân trên công trường bị “già hóa”, phần lớn từ 45 tuổi trở lên, vừa già vừa thiếu, khó đáp ứng yêu cầu thi công rất lớn hiện nay. Doanh nghiệp cũng gặp khó khi tuyển từ lao động phổ thông đến kỹ sư hiện trường, nhân sự an toàn, chất lượng và vận hành thiết bị khi nhiều dự án lớn cùng triển khai.
Biên lợi nhuận nhà thầu co lại: làm nhiều chưa chắc sống khỏe
Trong bối cảnh đầu tư công bùng nổ, nhiều hợp đồng xây lắp mới được ký, nhưng biên lợi nhuận nhà thầu lại co lại rõ rệt. Theo Hiệp hội Các Nhà thầu, nguồn việc nhiều, thậm chí đảm bảo việc làm vài năm tới, nhưng doanh nghiệp vẫn đối mặt nghịch lý “công việc tăng, biên lợi nhuận giảm”. Tại một tổng công ty xây dựng lớn, doanh thu thuần 6 tháng đạt 6.464 tỷ đồng, tăng 31% so với cùng kỳ, nhưng riêng quý II, mảng xây dựng có doanh thu thấp hơn giá vốn, khiến lợi nhuận gộp âm gần 94 tỷ đồng. Một doanh nghiệp khác ghi nhận doanh thu gần 7.268 tỷ đồng, tăng 4%, lợi nhuận sau thuế 596,6 tỷ đồng, tăng 25%, nhưng biên lợi nhuận hoạt động xây dựng vẫn bị sức ép từ giá vật liệu và nhân công.
Đây không chỉ là câu chuyện quản trị nội bộ, mà phản ánh cấu trúc hợp đồng và cơ chế lập dự toán đang “nghiêng lợi ích” về phía chủ đầu tư. Hiệp hội kiến nghị thay đổi công thức tính dự toán, nâng mức chi phí quản lý chung và lãi định mức lên 18% thay cho 13% hiện nay, đồng thời đề nghị có cơ chế kiểm tra thường xuyên giá công bố của các địa phương. Một trong những câu nói đáng chú ý là: “Chi phí nhân công trong dự toán tại một số dự án chưa sát với thực tế, trong khi nguồn lao động xây dựng ngày càng khó huy động”. Nếu các kiến nghị này không sớm được phản hồi, nhiều nhà thầu sẽ tiếp tục sống trong tình trạng “doanh thu tăng, lợi nhuận đứng yên hoặc giảm”, khiến năng lực hấp thụ vốn đầu tư công của nền kinh tế bị hạn chế.
Vai trò điều hành của Nhà nước: tháo nút thắt chi phí và thông tin
Trong bức tranh đầy mâu thuẫn này, vai trò điều hành của Nhà nước là yếu tố quyết định để ngành xây dựng không bị “nghẹt thở” giữa áp lực chi phí xây dựng và yêu cầu đẩy nhanh giải ngân đầu tư công. Theo một thông báo ngày 11/9, Phó Thủ tướng Thường trực đã yêu cầu Bộ Xây dựng đôn đốc các địa phương công bố kịp thời giá vật liệu, giá nhân công, máy thi công, giá xây dựng và định mức để phục vụ lập và quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Các địa phương được yêu cầu khảo sát, công bố giá định kỳ, bảo đảm sát diễn biến thị trường, khắc phục tình trạng công bố chậm hoặc không phản ánh đầy đủ mặt bằng giá thực tế. Đồng thời, các cơ quan liên quan phải đánh giá nguồn cung, nhu cầu vật liệu xây dựng và hoàn thiện cơ chế điều phối liên vùng nhằm xử lý tình trạng thiếu hụt cục bộ tại khu vực có nhiều dự án hạ tầng triển khai cùng lúc.
Triển vọng ngành vật liệu xây dựng được dự báo tiếp tục tích cực trong nửa cuối năm và có thể kéo dài sang năm sau, khi Chính phủ vẫn ưu tiên các dự án giao thông trọng điểm và nhà ở xã hội. Điều này đồng nghĩa nguồn việc cho nhà thầu sẽ chưa hạ nhiệt. Nhưng nếu không sớm đồng bộ cơ chế giá, định mức, đơn giá nhân công và chính sách đào tạo, giữ chân lao động, thì lợi ích từ làn sóng đầu tư công sẽ nghiêng về phía nhà cung cấp vật liệu nhiều hơn là nhà thầu. Ngành xây dựng chỉ có thể chuyển từ “làm nhiều, lãi mỏng” sang “làm hiệu quả, lợi nhuận bền vững” khi cả ba trụ cột – giá vật liệu xây dựng minh bạch, chi phí nhân công sát thực tế và cơ chế hợp đồng linh hoạt – cùng được điều chỉnh theo tín hiệu thị trường và khả năng chịu đựng của doanh nghiệp.
