Xuất khẩu gạo Việt Nam: Tăng sản lượng nhưng tụt giá trị
Xuất khẩu gạo Việt Nam là hoạt động bán gạo hàng hóa ra thị trường quốc tế nhằm thu ngoại tệ cho nền kinh tế, nhưng hiện đối mặt nghịch lý khi sản lượng vẫn duy trì ở mức cao còn giá trị trên mỗi tấn gạo lại giảm, buộc cả chuỗi từ nông dân đến doanh nghiệp phải chuyển trọng tâm từ tăng số lượng sang nâng giá trị và vị thế sản phẩm. 8 tháng, xuất khẩu gạo Việt Nam đạt khoảng 6,03 triệu tấn, mang về gần 2,91 tỷ USD, giảm 5% về lượng nhưng giảm tới 10,7% về giá trị so với cùng kỳ, kéo giá gạo xuất khẩu bình quân xuống khoảng 481,5 USD/tấn, thấp hơn 5,9%. Diễn biến này cho thấy sức ép cốt lõi của xuất khẩu gạo Việt Nam không nằm ở khả năng bán thêm bao nhiêu tấn, mà ở mức giá đạt được cho mỗi tấn hàng. Bám vào tư duy “bán nhiều” khi giá gạo xuất khẩu đang bị bào mòn chỉ khiến ngành gạo làm nhiều mà hưởng ít.
Cơ hội từ thương mại gạo Philippines và rủi ro phụ thuộc
Điều trớ trêu là xuất khẩu gạo Việt Nam giảm giá trị đúng lúc nhu cầu khu vực, đặc biệt là thương mại gạo Philippines, đang bùng nổ. Thị trường mua gạo lớn nhất của Việt Nam là Philippines được dự báo sẽ nhập khẩu 5 triệu tấn gạo trong năm 2026, mức cao kỷ lục để bù đắp khoảng 900.000 tấn sản lượng bị mất do El Niño và dự trữ cho đầu năm 2027. Đây là cơ hội không nhỏ cho xuất khẩu gạo Việt Nam khi hiện nay Philippines chiếm khoảng 43,2% lượng gạo xuất khẩu, trong đó Việt Nam đã nắm khoảng 74% thị phần nguồn cung nhập khẩu của nước này. Tuy nhiên, phụ thuộc quá lớn vào một thị trường vừa dễ tổn thương bởi thời tiết, vừa thay đổi chính sách nhập khẩu nhanh chóng là rủi ro chiến lược. Nếu Việt Nam chỉ chạy theo đơn hàng khối lượng lớn, chấp nhận giảm giá để giữ thị phần, ngành gạo sẽ tiếp tục bị mắc kẹt trong bẫy cạnh tranh bằng giá.
Đoàn liên ngành với Philippines: Tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ
Việc Việt Nam lập đoàn công tác liên ngành sang làm việc với các cơ quan chức năng Philippines là một bước đi cần thiết nhưng không thể là đòn bẩy duy nhất để nâng giá gạo xuất khẩu. Cuối tháng 8, đoàn do Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Philippines và Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã làm việc nhằm tháo gỡ các vướng mắc thương mại gạo trong bối cảnh Philippines khởi xướng điều tra tự vệ với gạo nhập khẩu. Hai bên thống nhất tiếp tục triển khai Bản ghi nhớ về hợp tác thương mại gạo, duy trì chuỗi cung ứng ổn định và hài hòa lợi ích các bên. Đây là nền tảng ngoại giao quan trọng để giữ cửa cho xuất khẩu gạo Việt Nam. Tuy vậy, nếu ngay trong các thỏa thuận này Việt Nam vẫn chấp nhận vị thế nhà cung cấp giá rẻ, thì ngoại giao thương mại chỉ giúp bán được thêm, chứ không giúp bán được giá cao hơn.
Tại sao phải chuyển trọng tâm sang giá trị chứ không phải sản lượng
Trong bối cảnh nguồn cung gạo toàn cầu dồi dào và yêu cầu khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, chiến lược giá nông sản nếu chỉ xoay quanh giảm giá sẽ là con đường cụt. Thị trường gạo thế giới đang giao dịch gần mức cao nhất trong hai năm do El Niño, lượng mưa thấp và chi phí phân bón, nhiên liệu tăng ở các nước sản xuất lớn tại châu Á. Điều này đáng ra phải tạo dư địa cho giá gạo xuất khẩu Việt Nam tăng. Thế nhưng, giá trị xuất khẩu lại giảm nhanh hơn sản lượng, cho thấy Việt Nam chưa tận dụng được mặt bằng giá thế giới mà vẫn cạnh tranh chủ yếu bằng giá thấp. Đây là dấu hiệu cảnh báo: nếu không nhanh chóng tái định vị sang phân khúc gạo chất lượng cao, gạo thơm, gạo phát thải thấp, Việt Nam sẽ bỏ lỡ biên lợi nhuận mà thị trường đang sẵn sàng trả cho những sản phẩm đạt tiêu chuẩn cao hơn.
Chiến lược nâng giá: Kiểm soát cả chuỗi và xây thương hiệu gạo Việt
Dữ liệu cho thấy lối ra không nằm ở việc tăng thêm tấn gạo xuất khẩu mà ở việc tổ chức lại chuỗi để bán cùng một tấn gạo với giá cao hơn. Một số dòng gạo chất lượng cao, phát thải thấp có chứng nhận của Việt Nam đã đạt mức giá trên 1.000 USD/tấn tại các thị trường như Nhật Bản, EU và Australia, tạo khoảng cách rất lớn so với gạo trắng phổ thông. Điều này chứng minh rằng với cùng lượng lúa, nếu kiểm soát tốt vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, chế biến và truy xuất nguồn gốc, giá trị thu về có thể tăng rõ rệt. Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo nền cho chiến lược giá nông sản mới: thay vì chỉ đặt mục tiêu bán thêm nhiều tấn gạo, chuỗi sản xuất cần hướng tới việc tạo ra những tấn gạo có tiêu chuẩn cao hơn, thương hiệu rõ hơn và khả năng bán với giá tốt hơn. Đây không chỉ là lựa chọn kinh tế mà còn là cơ hội định vị lại hình ảnh gạo Việt Nam trên bản đồ gạo thế giới.
