Xuất khẩu gạo Việt Nam: giảm giá trị nhưng không phải bức tranh u ám
Xuất khẩu gạo Việt Nam là hoạt động bán gạo và các sản phẩm từ lúa gạo của Việt Nam ra thị trường quốc tế, vừa mang lại nguồn ngoại tệ quan trọng, vừa định hình vị thế của gạo Việt trong chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu, đồng thời phản ánh sức khỏe sản xuất nông nghiệp trong nước và khả năng cạnh tranh trước các biến động chính sách, thời tiết và nhu cầu nhập khẩu quốc tế.
Điểm mấu chốt hiện nay là: kim ngạch xuất khẩu gạo Việt Nam đang giảm, nhưng đây không phải câu chuyện “tụt dốc không phanh” mà là giai đoạn điều chỉnh trước khi tái định vị. Trong 8 tháng, xuất khẩu đạt 6,03 triệu tấn, giảm 5% về lượng và 10,7% về giá trị so với cùng kỳ, dù sản lượng không sụt quá mạnh. Điều này nói lên một thực tế khó chịu: chúng ta bán được gần như tương đương về khối lượng nhưng thu ít tiền hơn vì giá thấp. Nếu cứ bám vào tư duy “đẩy mạnh sản lượng bằng mọi giá”, xuất khẩu gạo Việt Nam sẽ mãi kẹt trong bẫy giá rẻ.
Giá gạo tháng 7 đảo chiều: tín hiệu tích cực cho kim ngạch gạo 2026
Điều đáng chú ý nhất trong năm nay là bước ngoặt từ giá gạo tháng 7. Sau nhiều tháng sụt giảm, giá xuất khẩu bình quân đã phục hồi lên khoảng 511 USD/tấn, tăng 5,8% so với cùng kỳ và lần đầu tiên cao hơn năm trước trong suốt cả năm. Trước đó, mức giá bình quân cả 8 tháng chỉ khoảng 481,5 USD/tấn, thấp hơn 5,9% so với cùng kỳ, kéo kim ngạch đi xuống. Câu chuyện không phải là Việt Nam mất thị trường, mà là đã chấp nhận bán rẻ trong nửa đầu năm.
Giá quốc tế tăng đang hỗ trợ xu hướng này. Nguồn cung từ Ấn Độ đối mặt rủi ro thời tiết do gió mùa yếu liên quan tới hiện tượng El Niño, khiến khả năng giảm sản lượng được cảnh báo. Giá gạo của Thái Lan cũng tăng nhờ nhu cầu và dự báo thiếu hụt nguồn cung. Nhìn ở góc độ chiến lược, đây là “cửa sổ” hiếm có để Việt Nam nâng dần mặt bằng giá, thay vì vội vàng ký hợp đồng dài hạn với mức giá thấp chỉ để giữ khách. Nếu bỏ lỡ giai đoạn hỗ trợ giá này, kim ngạch gạo 2026 rất khó cải thiện dù sản lượng có tăng.
Thị trường Philippines: từ điểm tựa trở thành phép thử chịu đựng rủi ro
Philippines hiện là thị trường Philippines lớn nhất của gạo Việt, chiếm tới 44,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Nói cách khác, gần một nửa giá trị xuất khẩu gạo Việt Nam đang “đặt cược” vào một quốc gia. Ngắn hạn, điều này từng là lợi thế vì giúp tiêu thụ khối lượng lớn, nhưng dài hạn lại biến thành điểm yếu khi chính sách nhập khẩu của họ thay đổi. Việc xuất khẩu sang Philippines 7 tháng vẫn tăng khoảng 2,3% cho thấy doanh nghiệp Việt chưa có động lực mạnh để đa dạng hóa thị trường.
Nay, Bộ Nông nghiệp Philippines đã khởi xướng điều tra sơ bộ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu với gạo nhập khẩu, bao gồm thóc, gạo lứt, gạo xay xát và gạo tấm. Nếu biện pháp này được áp dụng, chi phí nhập khẩu sẽ cao hơn, làm giảm sức cạnh tranh của gạo Việt hoặc khiến các nhà nhập khẩu ngần ngại ký hợp đồng dài hạn. Đây không chỉ là rủi ro ngắn hạn, mà là lời cảnh báo: mô hình tăng trưởng dựa quá nhiều vào một thị trường đã đến giới hạn. Tiếp tục lệ thuộc nghĩa là chấp nhận sống chung với nguy cơ “đứt gãy” bất cứ lúc nào.
Cạnh tranh khu vực và bài toán nâng giá trị thay vì chạy theo sản lượng
Một nghịch lý của xuất khẩu gạo Việt Nam là càng cạnh tranh giá, áp lực chi phí càng lớn. Trong khu vực, Việt Nam phải đối đầu với Ấn Độ, Pakistan, Thái Lan, Campuchia, trong khi chi phí phân bón, vận tải, năng lượng tiếp tục ở mức cao. Đó là chưa kể rủi ro thời tiết, đặc biệt là khả năng El Niño tác động tới vụ Đông Xuân, gây hạn hán và xâm nhập mặn ở các vùng sản xuất lúa trọng điểm. Nếu chỉ cố tăng sản lượng, nông dân và doanh nghiệp là những người chịu rủi ro đầu tiên.
Ở chiều tích cực, phân khúc gạo chất lượng cao, phát thải thấp có chứng nhận đang đạt mức giá trên 1.000 USD/tấn tại một số thị trường như Nhật Bản, EU, Australia. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng thị trường sẵn sàng trả cao cho sản phẩm đạt chuẩn, chứ không phải cho gạo giá rẻ. Chiến lược hợp lý không phải là “bán càng nhiều càng tốt”, mà là chọn phân khúc, đầu tư vào giống, kỹ thuật, chứng nhận để nâng giá trị. Dự báo kim ngạch gạo 2026 khoảng 3,94 tỷ USD, giảm khoảng 4% so với năm trước, là lời nhắc rằng thời của xuất khẩu gạo theo mô hình cũ đang dần khép lại.
Đa dạng hóa thị trường và tái thiết chiến lược dài hạn
Thay vì hoảng hốt trước rào cản mới từ Philippines, đây là lúc ngành gạo Việt Nam phải coi đó là cú hích để tái cơ cấu. Các tín hiệu tích cực từ Trung Quốc, khi nhập khẩu gạo của nước này tăng gấp đôi và nhu cầu với gạo tấm làm thức ăn chăn nuôi lên cao, cho thấy cơ hội không thiếu nếu biết chủ động xoay trục. Nhiều thị trường khác như Australia, một số nước Trung Đông cũng ghi nhận nhập khẩu tăng, mở thêm dư địa cho doanh nghiệp.
Quan trọng hơn, các cơ quan chức năng đã chủ động làm việc với phía Philippines, gửi lập luận chi tiết và đề nghị xây dựng khuôn khổ hợp tác thương mại gạo ổn định hơn. Nhưng không một khung hợp tác nào có thể bảo vệ doanh nghiệp nếu họ tiếp tục phụ thuộc vào vài khách hàng lớn. Thông điệp cho giai đoạn tới khá rõ: phải đa dạng hóa thị trường, chuyển mạnh sang phân khúc giá trị cao, và xem biến động hiện tại như “bài kiểm tra sức bền” cho năng lực tự chủ của xuất khẩu gạo Việt Nam. Nếu vượt qua được bài kiểm tra này, câu chuyện gạo Việt không chỉ là về số lượng, mà là về thương hiệu và giá trị.
