Tái định cư Phú Quốc là gì và vì sao lần này khác trước?
Tái định cư Phú Quốc là quá trình Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án đô thị, hạ tầng và phục vụ APEC, đồng thời bố trí chỗ ở mới cho các hộ dân bị ảnh hưởng với cam kết đảm bảo quyền lợi về nơi ở, pháp lý và sinh kế lâu dài. Lần này, câu chuyện không chỉ là di dời mà còn là thử thách về minh bạch đất đai và xử lý các vướng mắc đất đồng sở hữu sổ chung – vốn tồn tại nhiều năm nhưng chưa được giải quyết dứt điểm. Điều đáng chú ý là lãnh đạo đặc khu đã lựa chọn đối thoại trực tiếp với người dân, chứ không chỉ ban hành quyết định hành chính. Ngày 1/8, UBND đặc khu Phú Quốc tổ chức buổi đối thoại với các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án Khu đô thị An Thới (giai đoạn 2). Ngày 6/8, thêm một cuộc đối thoại nữa diễn ra tại phường An Thới, lần này tập trung vào các hộ nằm trong diện thu hồi đất phục vụ các dự án APEC 2027 và phát triển lâu dài. Đây là bước chuyển quan trọng: chính sách giải phóng mặt bằng đang được giải thích, thương lượng công khai, thay vì áp đặt trong im lặng.
Hai phương án tái định cư: đất nền và nhà ở xã hội – linh hoạt nhưng không vô điều kiện
Trọng tâm chính sách tái định cư Phú Quốc lần này là hai lựa chọn rõ ràng: nhận đất nền tái định cư hoặc bố trí vào nhà ở xã hội, chung cư. Với phương án đất nền, chính quyền cho biết người dân được miễn tiền đất, chỉ trả chi phí hạ tầng kỹ thuật và giải phóng mặt bằng do Nhà nước đã đầu tư ban đầu, không tính lợi nhuận, đồng thời có thể ghi nợ và trả chậm khi khó khăn tài chính. Nói cách khác, đây là cách chia nhỏ gánh nặng kinh tế nhưng vẫn buộc người dân phải đồng hành với tiến độ dự án. Theo một phát biểu đáng chú ý, “Khu tái định An Thới rộng 2,7ha, dự kiến bàn giao cho người dân khoảng 300 nền”. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào con số 300 nền này là chưa đủ, vì tổng quy mô quỹ đất tái định cư lớn hơn nhiều: khu An Thới khoảng 1.200 nền, Suối Lớn khoảng 700 nền, và Ngã ba Bãi Vòng khoảng 2.700 nền, được cho là có vị trí giao thông thuận lợi.
Phương án nhà ở xã hội hướng đến nhóm có thu nhập thấp hoặc chọn sống chung cư, với lời hứa về căn hộ hiện đại, an ninh, môi trường sạch. Về lý thuyết, đây là nấc thang đô thị hóa đúng nghĩa: từ nhà đất phân tán sang chung cư chuẩn hạ tầng. Nhưng câu hỏi lớn là liệu người dân vốn quen mô hình nhà – đất vườn có chấp nhận sống trong không gian hạn chế hơn, và chính quyền có đảm bảo phí dịch vụ, chi phí sinh hoạt không trở thành gánh nặng mới. Điểm tích cực là địa điểm tái định cư được ưu tiên sắp xếp ngay tại An Thới để hạn chế xáo trộn đời sống, trừ những hộ có nhu cầu chuyển sang Suối Lớn, Hàm Ninh. Điều này cho thấy chính sách giải phóng mặt bằng đang gắn với quyền lựa chọn của người dân, chứ không đồng nghĩa với bị ép đi xa.
Đất đồng sở hữu, sổ chung: nút thắt pháp lý quyết định sự công bằng
Nếu hai phương án tái định cư là “khung nhà”, thì câu chuyện đất đồng sở hữu sổ chung chính là “nền móng” quyết định nhà đó có vững hay không. Nhiều hộ dân đặt câu hỏi thẳng về trường hợp đất đồng sở hữu, sổ chung và xây nhà trên đất nông nghiệp chưa tách sổ. Đây là vướng mắc đất đai Phú Quốc phổ biến, khi nhiều gia đình chia đất bằng giấy tay, hoặc chung một giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng đã xây dựng, sinh sống lâu năm. Lãnh đạo UBND đặc khu khẳng định quan điểm “tạo điều kiện tối đa” để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân. Tuy vậy, chính quyền thừa nhận chưa có sự thống nhất với các sở, ngành, nên phải tổ chức cuộc họp liên ngành để thống nhất phương án xử lý. Điều này vừa là tín hiệu tích cực, vừa là lời nhắc rằng các hộ đất chung sổ vẫn đang đứng giữa ranh giới được – mất, khi mọi thứ còn nằm trên bàn đàm phán pháp lý.
Một điểm đáng chú ý là hướng xử lý khác nhau giữa các dự án phục vụ APEC và các dự án khác. Với các dự án APEC, địa phương đã đề xuất Chính phủ cơ chế đặc thù để hỗ trợ tái định cư cho các hộ xây nhà trên đất nông nghiệp chưa tách thửa. Điều này cho thấy sự ưu tiên chính trị cho các dự án trọng điểm, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi: những hộ ngoài phạm vi APEC có bị “bỏ lại phía sau” hay không. Chính quyền khẳng định sẽ tiếp tục kiến nghị cấp có thẩm quyền cho các trường hợp ngoài APEC để có hướng xử lý phù hợp, đảm bảo quyền lợi người dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nếu không sớm cụ thể hóa bằng văn bản, chính sách dễ bị áp dụng chắp vá. Chính sách đất đồng sở hữu sổ chung cần một khung pháp lý rõ: ai được tách, tách theo tiêu chí nào, và có được suất tái định cư riêng hay phải chia sẻ trong cùng một hộ. Nếu câu hỏi này không được trả lời minh bạch, mọi lời hứa hỗ trợ sẽ khó tạo niềm tin.
Đối thoại trực tiếp, tiến độ pháp lý và bài toán niềm tin của người dân
Điểm đáng ghi nhận trong chính sách tái định cư Phú Quốc là sự xuất hiện thường xuyên của đối thoại trực tiếp. Ngày 1/8 và 6/8, Chủ tịch UBND đặc khu Trần Minh Khoa liên tiếp chủ trì các buổi tiếp dân để lắng nghe, giải đáp vướng mắc về tái định cư, đất đai, bồi thường. Đây không phải động tác hình thức, vì nó diễn ra trong bối cảnh địa phương đã ban hành 489 quyết định xử phạt, thu hồi đất với diện tích hơn 751.330 m², trong đó có 345 quyết định cưỡng chế thu hồi đất từ đầu năm đến nay. Khi cưỡng chế không còn là ngoại lệ, đối thoại trở thành “van an toàn” để giảm xung đột. Trong hai ngày 30–31/7, UBND đặc khu vận động 13 trường hợp thuộc diện cưỡng chế, trong đó 6 trường hợp tự nguyện bàn giao mặt bằng. Con số này cho thấy khi thông tin và cam kết rõ ràng, một phần không nhỏ người dân sẵn sàng hợp tác.
Tuy nhiên, niềm tin không thể chỉ xây bằng hội trường và micro, mà phải bằng tiến độ cụ thể. Người dân lo lắng về các khu tái định Hòn Thơm, An Thới, Suối Lớn dang dở nhiều năm là có lý. Chính quyền thừa nhận hạ tầng chậm do nhà đầu tư trước đây không làm đồng bộ và cam kết đang khẩn trương xử lý để cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trong tháng 8/2026. Song song đó, hạ tầng kỹ thuật ở các khu mới vẫn đang hoàn thiện cùng lúc với quá trình người dân cất nhà, với cam kết “khi chuyển đến sẽ được cấp giấy chứng nhận đầy đủ pháp lý”. Chính sách giải phóng mặt bằng vì thế phải được hiểu là một cam kết hai chiều: Nhà nước có trách nhiệm hoàn thiện hạ tầng và pháp lý đúng hẹn, người dân có nghĩa vụ phối hợp kiểm đếm, bàn giao mặt bằng. Nếu một trong hai phía “trễ hẹn”, toàn bộ mô hình phát triển đặc khu sẽ bị đặt dấu hỏi.
Làm rõ quyền đất trong đặc khu: bảo vệ người dân hay phục vụ dự án?
Trong bức tranh rộng hơn, các chính sách tái định cư Phú Quốc và xử lý vướng mắc đất đai không chỉ là việc riêng của một vài dự án, mà là bước thử quyền đất trong các đặc khu kinh tế. Khi Nhà nước đẩy mạnh các dự án phục vụ APEC 2027 và phát triển lâu dài, quyền sử dụng đất của người dân được soi kỹ hơn bao giờ hết. Một mặt, chính quyền nhấn mạnh mục tiêu bảo đảm công khai, minh bạch, đúng pháp luật và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và người dân. Mặt khác, cơ chế giá bồi thường lại do Nhà nước tính toán, không áp dụng thỏa thuận từng hộ, dù được khẳng định là “sát giá thị trường” theo quy định. Điều này khiến cán cân quyền lực tiếp tục nghiêng về phía cơ quan quản lý, trong khi người dân phải tin rằng con số bồi thường là “công bằng” dù họ không trực tiếp thương lượng.
Từ góc nhìn người dân, điểm mấu chốt không phải là họ ở nhà đất hay chung cư, mà là họ có được bảo vệ khi quyền đất bị thay đổi hay không. Việc địa phương chuẩn bị quỹ đất tái định cư lớn – An Thới khoảng 1.200 nền, Hồ Suối Lớn 700 nền, Ngã ba Bãi Vòng 2.700 nền – là tín hiệu tích cực. Nhưng nếu các trường hợp đất nông nghiệp chưa tách thửa, đất đồng sở hữu sổ chung bị “lọt lưới” tiêu chuẩn, mọi nỗ lực sẽ trở thành tái định cư cho một bộ phận, chứ không phải cho toàn bộ cộng đồng bị thu hồi đất. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: hai phương án tái định cư Phú Quốc là bước tiến, nhưng chỉ khi cơ chế giải quyết đất đồng sở hữu, sổ chung và đất nông nghiệp được luật hóa rõ ràng, minh bạch, người dân mới có thể an tâm rằng họ là chủ thể của phát triển, chứ không chỉ là đối tượng phải nhường chỗ cho dự án.
