Cảng biển số hóa và cảng xanh: Từ xu hướng toàn cầu đến lựa chọn của nhà đầu tư
Cảng biển số hóa và cảng xanh là mô hình kết hợp giữa hạ tầng bến bãi hiện đại với hệ thống công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo để tự động hóa giao nhận, tối ưu vận hành, đồng thời giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường quốc tế nhằm nâng cao sức cạnh tranh của chuỗi logistics. Trong bối cảnh đó, việc nhà đầu tư quốc tế chủ động tìm đến cụm cảng Cái Mép - Thị Vải không chỉ là một chuyến tham quan mang tính ngoại giao mà cho thấy một “cuộc sàng lọc” mới: vốn ngoại đang ưu tiên những cảng biển số hóa, vận hành theo chuẩn cảng xanh Việt Nam, thay vì các mô hình khai thác truyền thống nặng về công suất nhưng thiếu chiến lược bền vững.
Ngày 12/9, trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại Hữu nghị TP. Hồ Chí Minh lần thứ 3, các nhà đầu tư và đại biểu quốc tế đã làm việc và trải nghiệm tại Cảng Quốc tế Tân Cảng - Cái Mép (TCIT) thuộc Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn, trao đổi về lộ trình chuyển đổi số, phát triển cảng xanh và chiến lược đón đầu quy hoạch tại cụm cảng Cái Mép - Thị Vải. Đây là một thông điệp rõ ràng: nếu Việt Nam muốn giữ vị thế trong cạnh tranh cảng khu vực, trọng tâm không thể chỉ là mở rộng cầu bến, mà phải là xây dựng cảng biển số hóa gắn với tiêu chuẩn môi trường mà nhà đầu tư coi là điều kiện tiên quyết.
Tân Cảng Sài Gòn: Hệ sinh thái cảng biển số hóa mở cửa cho đầu tư quốc tế
Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn (TCSG) đang cho nhà đầu tư thấy một mẫu hình khác biệt: một doanh nghiệp cảng biển nhà nước nhưng vận hành theo tư duy hệ sinh thái mở, đa sở hữu và định hướng số hóa toàn diện. Trình bày trước đoàn quốc tế, ông Trương Tấn Lộc cho biết TCSG hiện sở hữu đội ngũ 17.200 lao động, vận hành 18 phòng ban, chi nhánh cùng 29 công ty thành viên. Một hệ sinh thái lớn như vậy nếu không được số hóa sẽ trở thành gánh nặng vận hành; ngược lại, nếu chuyển đổi thành cảng biển số hóa, đây sẽ là “nền tảng hạ tầng mềm” mà nhà đầu tư khó có thể tìm thấy ở nhiều nơi khác.
Theo ông Trương Tấn Lộc, Tân Cảng Sài Gòn hiện đảm nhận khoảng 50% sản lượng container cả nước, gồm hơn 85% thị phần tại TP. Hồ Chí Minh và 44% tại khu vực Cái Mép. Đây là một con số đủ sức thuyết phục bất kỳ nhà đầu tư cảng quốc tế nào rằng nếu muốn đặt cược vào tăng trưởng thương mại của Việt Nam, Tân Cảng Sài Gòn là cửa ngõ khó có thể bỏ qua. Đặc biệt, hệ thống doanh nghiệp này có nhiều hình thức sở hữu từ liên doanh, liên kết, công ty cổ phần đến doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, mở rộng cơ hội hợp tác với đối tác toàn cầu. Cảng TCIT – liên doanh giữa Tân Cảng Sài Gòn và các đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan – đã chứng minh mô hình đầu tư cảng quốc tế này hoàn toàn khả thi và hiệu quả.
TCIT và Cái Mép - Thị Vải: Phòng thí nghiệm cho chiến lược cảng xanh Việt Nam
Nếu nhìn TCIT như một bến cảng đơn lẻ thì sẽ bỏ lỡ câu chuyện lớn hơn: đây đang là “phòng thí nghiệm” sống động cho chiến lược cảng xanh Việt Nam, nơi các tiêu chí môi trường được biến thành lợi thế cạnh tranh cụ thể. Với diện tích 60 ha, 3 bến có tổng chiều dài 890 m, độ sâu trước bến 16,8 m, TCIT có khả năng tiếp nhận tàu đến 173.724 DWT, công suất thiết kế 2,4 triệu TEU/năm. Nhưng điều khiến nhà đầu tư chú ý không chỉ là thông số kỹ thuật mà là cách cảng này kết hợp năng lực nước sâu với chuẩn vận hành xanh và số hóa, biến Cái Mép - Thị Vải thành điểm đến chiến lược thay vì chỉ là một trong nhiều cảng nước sâu trong khu vực.
Cảng Tân Cảng - Cái Mép - Thị Vải (TCTT) đã đạt chứng nhận Cảng xanh của Mạng lưới Cảng biển châu Á - Thái Bình Dương. Toàn bộ trang thiết bị bến bãi chuyển sang chạy điện 100%, đồng thời cảng tiên phong vận hành xe đầu kéo và xe buýt điện nội bộ, ứng dụng điện mặt trời áp mái và số hóa giao nhận để rút ngắn thời gian giải phóng tàu. Đây là thông điệp trực tiếp gửi tới các hãng tàu và nhà đầu tư: Cái Mép - Thị Vải không chỉ nói về cảng xanh Việt Nam như một khẩu hiệu, mà đã chuyển thành những cam kết vận hành cụ thể gắn với chi phí vận tải, thời gian tàu nằm bến và hình ảnh môi trường của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Số hóa 5 năm: E-SNP, AI và tiêu chí mới cho dòng vốn cảng biển
Điểm khiến các nhà đầu tư quốc tế đặt nhiều câu hỏi nhất trong chuyến làm việc không phải là ưu đãi tài chính, mà là lộ trình số hóa của Tân Cảng Sài Gòn. TCIT là một trong những đơn vị cảng biển tiên phong tại Việt Nam áp dụng cảng điện tử (ePORT), lệnh giao nhận điện tử (eDO), hệ thống điều hành bãi tự động TOPX và cổng thông minh AutoGate ứng dụng AI/Big Data. Các giải pháp này rút ngắn thời gian giao nhận, giảm chứng từ giấy và nâng cao hiệu quả khai thác. Nói cách khác, cảng biển số hóa không còn là “tùy chọn công nghệ” mà là phương án kinh doanh bắt buộc nếu muốn kéo dài vòng đời thu hút hãng tàu và đối tác logistics.
Tân Cảng Sài Gòn đang triển khai chiến lược 5 năm số hóa toàn diện, trọng tâm là số hóa đội sà lan, xe đầu kéo, lấy nền tảng E-SNP làm hạt nhân kết nối mọi giao dịch và nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quản lý, vận hành cảng thông minh. Đây là tiêu chí mà nhà đầu tư cảng quốc tế bắt đầu dùng như một “thước đo” mới: cảng nào có lộ trình số hóa rõ ràng, có nền tảng dữ liệu tập trung, cảng đó sẽ nằm trong danh sách ưu tiên. Việc số hóa không chỉ giúp cảng tăng năng suất mà còn tạo ra minh bạch dữ liệu – yếu tố cốt lõi để các quỹ đầu tư đánh giá rủi ro, theo dõi hiệu quả và gắn kết với các tiêu chuẩn ESG mà họ phải tuân thủ.
Đón đầu quy hoạch Cái Mép - Thị Vải: Cửa sổ thời gian ngắn cho lợi thế dài hạn
Chiến lược đón đầu quy hoạch Cái Mép - Thị Vải thành cảng trung chuyển quốc tế gắn với khu thương mại tự do không phải là khẩu hiệu mang tính quy hoạch trên giấy, mà đang được Tân Cảng Sài Gòn chuyển thành các quyết định đầu tư cụ thể. Doanh nghiệp tập trung nâng cấp hạ tầng hiện hữu, hiện đại hóa cầu bến và thiết bị đồng bộ để tiếp nhận các thế hệ tàu siêu trọng tải. Với nhà đầu tư, điều này đồng nghĩa họ có thể tham gia vào một dự án hạ tầng đã có thị phần, có sản lượng, có lộ trình nâng cấp, thay vì mạo hiểm với những cảng mới chưa có lưu lượng hàng hóa ổn định.
Trong góc nhìn cạnh tranh cảng khu vực, thời điểm hiện nay là một “cửa sổ thời gian” ngắn để Cái Mép - Thị Vải khẳng định mình như một mắt xích trung chuyển quốc tế. Đại diện doanh nghiệp cho rằng, để mục tiêu đó thành hiện thực, cần không chỉ mạng lưới đường bộ và đường thủy mà cả đường sắt kết nối tới khu vực Bà Rịa - Cái Mép, nhằm luân chuyển hàng hóa nhanh hơn và giảm chi phí logistics. Nhà đầu tư quốc tế đang quan sát xem Việt Nam có biến cam kết quy hoạch thành hạ tầng thực tế hay không. Nếu câu trả lời là “có”, thì kết hợp giữa cảng biển số hóa, cảng xanh Việt Nam và kết nối đa phương thức sẽ là lợi thế dài hạn hiếm nơi nào trong khu vực bắt kịp.
