Chuyển đổi số cảng biển: từ khái niệm đến yêu cầu cạnh tranh khu vực
Chuyển đổi số cảng biển là quá trình ứng dụng đồng bộ công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa vào hoạt động quản lý, khai thác, logistics và giao nhận tại cảng, nhằm giảm thời gian và chi phí, tăng hiệu quả, minh bạch, an toàn vận hành, đồng thời hỗ trợ mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải cho chuỗi cung ứng hàng hải. Chính vì vậy, việc đoàn đại biểu, nhà đầu tư quốc tế trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại Hữu nghị TP Hồ Chí Minh lần thứ ba đến làm việc tại Cảng Quốc tế Tân Cảng - Cái Mép (TCIT) đã gửi đi một tín hiệu rất rõ ràng: năng lực số hóa và xây dựng cảng xanh Việt Nam đang trở thành thước đo mới cho khả năng thu hút đầu tư nước ngoài cảng và sức cạnh tranh khu vực. Nếu trước đây câu chuyện quy hoạch, độ sâu luồng tàu hay chiều dài cầu bến là tâm điểm, thì hiện nay, lộ trình chuyển đổi số cảng biển và chiến lược phát triển bền vững cảng mới là điều giới đầu tư quan tâm đầu tiên.
TCIT và hệ sinh thái Tân Cảng Sài Gòn: quy mô lớn là chưa đủ nếu thiếu "chất" số
TCIT không chỉ là một bến cảng, mà đang trở thành “phòng thí nghiệm” cho mô hình cảng thông minh tại cụm Cái Mép - Thị Vải. Với diện tích 60 ha, 3 bến có tổng chiều dài cầu bến 890m, độ sâu trước bến 16,8m, cảng có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải tới 173.724 DWT, công suất thiết kế 2,4 triệu TEU/năm. Đây là quy mô đủ để kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế, nhưng điều khiến nhà đầu tư quốc tế hào hứng chính là nền tảng số và định hướng bền vững. Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn hiện đảm nhận khoảng 50% sản lượng container cả nước, hơn 85% thị phần tại TP Hồ Chí Minh và 44% tại khu vực Cái Mép, sở hữu đội ngũ 17.200 lao động, vận hành 18 phòng ban, chi nhánh cùng 29 công ty thành viên. Một hệ sinh thái hạ tầng với 15 cảng biển chiến lược, 6 cảng sông, 4 cảng sà lan Đồng bằng sông Cửu Long, 6 ICD và gần 500.000m² kho bãi đạt chuẩn quốc tế chỉ thực sự phát huy giá trị khi được “khâu” lại bằng chuyển đổi số cảng biển thay vì vận hành theo tư duy cơ sở vật chất thuần túy.
Cảng thông minh và cảng xanh: chuẩn mực mới để hút vốn quốc tế
Các nhà đầu tư nước ngoài đến TCIT không hỏi chuyện cơ bản như bao nhiêu cẩu bờ, mà đi thẳng vào lộ trình chuyển đổi số, tiêu chuẩn cảng xanh Việt Nam và chiến lược đón đầu quy hoạch Cái Mép - Thị Vải. Điều này cho thấy, vốn quốc tế đang ưu tiên những cảng có khả năng vận hành thông minh và giảm phát thải, thay vì chỉ mở rộng công suất. Tân Cảng Sài Gòn và TCIT là những đơn vị tiên phong áp dụng cảng điện tử (ePORT), lệnh giao nhận điện tử (eDO), hệ thống điều hành bãi tự động TOPX và cổng thông minh AutoGate ứng dụng AI/Big Data, giúp rút ngắn thời gian giao nhận, giảm chứng từ giấy và nâng cao hiệu quả khai thác. Song song, doanh nghiệp triển khai chiến lược 5 năm số hóa toàn diện, trọng tâm là số hóa đội sà lan, xe đầu kéo, lấy nền tảng E-SNP làm hạt nhân kết nối mọi giao dịch, đồng thời nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quản lý, vận hành cảng thông minh. Đây không chỉ là bài toán năng suất, mà là câu trả lời trực diện cho yêu cầu phát triển bền vững cảng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chịu sức ép về môi trường.
Mô hình liên doanh và tiêu chuẩn cảng xanh: điểm cộng lớn trong mắt nhà đầu tư
Câu chuyện đầu tư nước ngoài cảng tại Việt Nam không còn là lý thuyết khi TCIT chính là mô hình liên doanh cảng biển hiệu quả đầu tiên, được thành lập cách đây 17 năm giữa Tân Cảng Sài Gòn và các đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc). Hệ thống doanh nghiệp của Tân Cảng Sài Gòn có nhiều hình thức sở hữu, từ liên doanh, liên kết, công ty cổ phần đến doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, mở rộng cơ hội hợp tác cho đối tác toàn cầu. Tuy nhiên, điểm khiến nhà đầu tư đánh giá cao không chỉ là sự linh hoạt về mô hình vốn, mà là nỗ lực xây dựng cảng xanh Việt Nam đúng chuẩn quốc tế. Cảng Tân Cảng - Cái Mép - Thị Vải đã đạt chứng nhận Cảng xanh của Mạng lưới Cảng biển châu Á - Thái Bình Dương, toàn bộ trang thiết bị bến bãi chuyển sang chạy điện 100%, vận hành xe đầu kéo và xe buýt điện nội bộ, ứng dụng điện mặt trời áp mái và số hóa giao nhận để rút ngắn thời gian giải phóng tàu. Đây là bằng chứng cụ thể cho thấy chuyển đổi số cảng biển và tiêu chuẩn môi trường đang được tích hợp thành một chiến lược chung, biến mỗi dự án hạ tầng thành một sản phẩm đầu tư gắn với mục tiêu phát triển bền vững cảng.
Từ Cái Mép - Thị Vải đến bài toán kết nối hậu phương: cơ hội và rủi ro
Đón đầu quy hoạch Cái Mép - Thị Vải trở thành cảng trung chuyển quốc tế gắn với khu thương mại tự do, Tân Cảng Sài Gòn đang nâng cấp hạ tầng hiện hữu, hiện đại hóa cầu bến và thiết bị đồng bộ để tiếp nhận tàu siêu trọng tải. Đó là bước đi cần thiết, nhưng chưa đủ nếu hệ thống hậu phương và kết nối liên phương thức không được quy hoạch chuẩn. Đại diện doanh nghiệp đã kiến nghị cần cơ chế để doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt tham gia sâu vào các đề án quy hoạch lớn của TP Hồ Chí Minh, đồng thời quy hoạch mạng lưới ICD, bến thủy nội địa và bảo đảm thông suốt thủ tục hải quan, liên thông dữ liệu giữa các cảng biển toàn vùng. Đặc biệt, đường sắt được nhấn mạnh là mắt xích quan trọng; khi kết nối tới khu vực Bà Rịa - Cái Mép, hàng hóa sẽ luân chuyển nhanh hơn và giúp tiết giảm chi phí logistics. Nếu không giải được bài toán hạ tầng hậu phương, những nỗ lực chuyển đổi số và xây dựng cảng xanh có nguy cơ bị “nghẽn” bởi tắc nghẽn vật lý. Ngược lại, nếu Việt Nam dám nhìn nhận cảng biển như hạt nhân của một hệ sinh thái logistics số, gắn chặt với quy hoạch đô thị và giao thông quốc gia, Cái Mép - Thị Vải có thể trở thành hình mẫu cho cách phát triển bền vững cảng gắn với dòng vốn quốc tế dài hạn.
