Điện gió ngoài khơi: Từ nguồn điện mới đến chuỗi giá trị năng lượng
Điện gió ngoài khơi Việt Nam là quá trình khai thác năng lượng gió trên biển bằng các tua-bin đặt xa bờ, tạo ra không chỉ nguồn điện sạch quy mô lớn mà còn hình thành một chuỗi giá trị năng lượng gồm khảo sát, chế tạo, cảng biển, logistics, xây lắp, vận hành và bảo dưỡng, qua đó mở rộng cơ hội công nghiệp và dịch vụ cho nền kinh tế. Đặt trong mục tiêu tăng trưởng GDP cao và yêu cầu điện phải “đi trước một bước”, điện gió ngoài khơi không nên được nhìn như một công nghệ thay thế đơn lẻ, mà là một nền tảng mới cho chiến lược chuyển dịch từ dầu khí sang năng lượng tái tạo. Nếu tiếp tục coi đây chỉ là một nguồn bổ sung, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội định vị mình trong chuỗi giá trị năng lượng khu vực.
Di sản dầu khí: Nền tảng để làm chủ nhiều khâu ngoài khơi
Điều khiến điện gió ngoài khơi Việt Nam khác với nhiều ngành mới nổi là việc nó xây trên nền di sản dầu khí sang năng lượng tái tạo đã tích lũy hàng chục năm. Các tổng công ty như PTSC, Vietsovpetro đã quen với môi trường thi công ngoài khơi, đóng giàn khoan, kết cấu thép lớn, vận hành thiết bị phức tạp trên biển. Theo TS Lê Thị Thoa, Việt Nam có thể làm chủ các giai đoạn phát triển dự án, chế tạo thiết bị và kết cấu, cảng biển và logistics, xây lắp tích hợp hệ thống, vận hành và bảo dưỡng. Nói cách khác, chúng ta không phải bắt đầu từ con số 0. Từ thói quen làm việc trên biển, kỹ năng an toàn, đến năng lực cơ khí biển, tất cả đang chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh nếu được định hướng rõ ràng, thay vì để các doanh nghiệp tự loay hoay.
Những mắt xích chuỗi giá trị Việt Nam có thể kiểm soát
Nhìn vào chuỗi giá trị năng lượng của điện gió ngoài khơi, Việt Nam đã có cơ hội kiểm soát nhiều mắt xích thay vì phụ thuộc nhập khẩu. Ở khâu khảo sát và phát triển dự án, các đơn vị tư vấn trong nước đã quen với đo gió, đánh giá địa chất nhờ kinh nghiệm dự án điện gió trên bờ và gần bờ từ năm 2011. Ở khâu kết cấu, PTSC và Vietsovpetro có năng lực chế tạo móng chân đế, trạm biến áp ngoài khơi – những hạng mục mang giá trị gia tăng cao. Hệ thống cảng biển như cảng thi công chân đế của PTSC cho thấy chúng ta đã bước đầu xây dựng hạ tầng chuyên dụng, gắn với logistics, lắp đặt và tích hợp hệ thống. Vận hành và bảo dưỡng tua-bin lại mở ra dịch vụ kỹ thuật dài hạn, giúp doanh nghiệp duy trì dòng thu nhập ổn định thay vì chỉ sống bằng hợp đồng xây lắp một lần.
Nhân lực điện gió: Từ nghề dầu khí đến kỹ thuật tua-bin
Chuỗi giá trị chỉ bền khi có nhân lực điện gió được đào tạo bài bản, không thể trông chờ mãi vào lực lượng chuyển ngang từ dầu khí. Việc Bộ GD&ĐT bổ sung ngành "Vận hành và bảo trì tua bin điện gió" vào danh mục giáo dục nghề nghiệp cho thấy hệ thống đào tạo đang dịch chuyển theo nhu cầu thị trường. Những kỹ thuật viên này sẽ làm việc trực tiếp trên các tua-bin, kiểm tra hệ thống cơ khí, điện, điều khiển, xử lý sự cố và bảo dưỡng định kỳ trong môi trường xa bờ, ở độ cao lớn. Các cơ sở đào tạo công khai mức thu nhập kỳ vọng lên đến 40 triệu đồng/tháng đối với nhân lực có tay nghề, đủ chứng chỉ và kinh nghiệm. Đây là tín hiệu mạnh: điện gió ngoài khơi không chỉ tạo ra tua-bin trên biển mà còn tạo ra một lớp nghề mới, đủ hấp dẫn để thu hút thanh niên rời các ngành ít giá trị hơn.
Chiến lược chuỗi cung ứng nội địa và tham vọng khu vực
Câu hỏi không còn là “có làm điện gió ngoài khơi hay không”, mà là “làm thế nào để chuỗi cung ứng nội địa lớn lên và vươn ra khu vực”. Nếu Việt Nam để các khâu thiết bị chính, dịch vụ kỹ thuật quan trọng rơi vào tay nhập khẩu, chúng ta sẽ tự giới hạn mình trong vai trò thị trường tiêu thụ. Ngược lại, nếu tận dụng quy mô thị trường dự kiến khoảng 17 GW trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh để tạo lộ trình ổn định, có đơn hàng đều đặn, doanh nghiệp sẽ đủ tự tin đầu tư nhà máy, R&D, cảng chuyên dụng. Chính sách đất đai, thuế, quy hoạch cảng biển gắn với vùng điện gió, tích hợp logistics cần được coi là “hạ tầng thể chế” cho chuỗi giá trị, không phải ưu đãi nhỏ lẻ. Khi đó, Việt Nam mới có cơ sở trở thành nhà cung cấp giải pháp năng lượng tái tạo cho khu vực, thay vì chỉ là nơi đặt trụ tua-bin.
