Ẩm thực bình dân Việt Nam bước ra ánh sáng thuật toán
Hiện tượng bánh tráng trộn viral và video cơm công nhân Hàn Quốc của lao động Việt cho thấy ẩm thực Việt trên TikTok và các nền tảng mạng xã hội đang dịch chuyển trọng tâm từ nhà hàng cao cấp sang những món ăn vặt Việt Nam, bữa cơm bình dân và các nội dung ẩm thực xác thực, được ghi lại từ đời sống thường ngày của người dân, chứ không phải từ bếp của các ngôi sao Michelin. Xu hướng này không chỉ là trào lưu nhất thời mà phản ánh nhu cầu của khán giả quốc tế muốn nhìn ẩm thực bằng góc nhìn đời thường, nhiều cảm xúc và ít sắp đặt hơn. Suốt tháng 8, nhà sáng tạo nội dung người Mỹ Elliott Norris, nổi tiếng với các video về ẩm thực, du lịch và phong cách sống, liên tục đăng tải video về bánh tráng trộn Việt Nam trên mạng xã hội. Trong khi đó, ở một chiều hoàn toàn khác, chị Trầm – lao động Việt tại Daejeon (Hàn Quốc) – chỉ cần giơ máy lên quay suất cơm công nhân với tôm, ghẹ, mực, thịt bò, rau xanh đã lập tức thu hút hơn 5,1 triệu lượt xem. Hai lát cắt đời sống này cùng đặt ra câu hỏi: điều gì ở những món ăn bình dân đang khiến thế giới tò mò đến vậy?
Bánh tráng trộn viral: Từ cổng trường Việt đến trend mukbang Mỹ
Bánh tráng trộn từng là hình ảnh gắn liền với cổng trường, với học sinh – sinh viên Việt, nay trở thành nhân vật chính trong loạt video của một TikToker Mỹ. Điều này không phải ngẫu nhiên. Món ăn vặt này sở hữu đầy đủ yếu tố mà thuật toán lẫn người xem phương Tây đang thích: màu sắc tương phản, nhiều tầng hương vị, thao tác trộn trực tiếp trước camera và cảm giác "được chứng kiến từ đầu đến cuối". Chính quá trình chuẩn bị, từ việc rắc muối, trộn xoài xanh, thêm khô bò, trứng cút… mới là thứ khiến người xem bị cuốn vào màn hình. Trong các video, Elliott ban đầu chọn kiểu mukbang trong ô tô – format quen thuộc ở Mỹ, nơi người sáng tạo ngồi trong xe vừa ăn vừa phản ứng. Sau đó anh chuyển sang thử ở nhiều quán khác nhau, rồi tự mua nguyên liệu về nhà để trộn bánh tráng theo cách riêng. Việc một người Mỹ lặp đi lặp lại một món Việt, gọi đó là "một trong những món Việt Nam mình thích nhất" đã vô tình định vị bánh tráng trộn như một biểu tượng mới của ẩm thực Việt trên TikTok. Một nhà sáng tạo khác, Winnie, thậm chí mua bánh tráng trộn tại San Jose, California, lần lượt giới thiệu từng thành phần rồi tự tay trộn, và kết luận ngắn gọn nhưng gây ấn tượng: "Tôi mê món này lắm".
Cơm công nhân Hàn Quốc: Khi bữa ăn lao động thành nội dung ẩm thực xác thực
Nếu bánh tráng trộn chinh phục người trẻ phương Tây bằng sự hỗn độn đầy tính giải trí, thì video cơm công nhân Hàn Quốc của chị Trầm lại lan tỏa nhờ cảm giác đời thường và tử tế. Chỉ bằng câu mở đầu "Hôm nay mình sẽ giới thiệu với các bạn suất ăn trưa của công nhân tại công ty Hàn Quốc", chị đưa người xem bước vào căn bếp tập thể, nơi mâm cơm đầy tôm, ghẹ, mực, thịt bò, rau xanh và nhiều món khác được bày sẵn để công nhân tự chọn. Đó không phải là buffet khách sạn, mà là bữa ăn lao động được công ty chuẩn bị hằng ngày. Video nhanh chóng vượt mốc 5,1 triệu lượt xem – con số cho thấy khán giả không hề nhàm chán với những khung hình đơn giản, miễn là chúng đủ chân thực. Các clip tiếp theo, ghi lại những bữa ăn khác tại công ty, đều đạt hàng triệu lượt xem, kéo theo bình luận hài hước "xin vía" từ người lao động Việt. Ở đây, nội dung ẩm thực xác thực không còn là một khái niệm mơ hồ; nó được hiện thực hóa bằng việc quay lại một bữa ăn mà người trong cuộc xem là bình thường, không dàn dựng. Việc công nhân được tự lấy thức ăn theo nhu cầu, suất ăn được công ty hỗ trợ giúp tiết kiệm chi phí sinh hoạt và bổ sung năng lượng sau nhiều giờ làm việc, vô tình tạo nên một thông điệp về sự tôn trọng sức lao động – điều khán giả cảm nhận rõ mà không cần lời thuyết minh.
Từ fine dining đến món ăn vặt Việt Nam: Sự đảo chiều của ánh nhìn quốc tế
Điểm đáng chú ý là bánh tráng trộn viral và những video cơm công nhân Hàn Quốc xuất hiện trong bối cảnh ẩm thực Việt tại Mỹ đang bước vào thời điểm đặc biệt, khi chỉ trong vài tháng, nhiều món Việt trở thành trào lưu mukbang, từ cà phê muối, bánh ram ít đến bánh khọt. Người trẻ như Kishia Moore ở California thừa nhận sau khi xem video bánh khọt trên TikTok, cô phải đi tìm cho bằng được một quán gần nhà để thử, và nhận thấy số lượng nhà hàng Việt tại khu vực mình sống đang tăng lên. Như vậy, dòng người xem từ TikTok chuyển thành dòng khách đến quán, biến lượt view thành sự hiện diện vật lý. Ở chiều ngược lại, cơm công nhân Hàn Quốc của chị Trầm làm rõ mặt khác của xu hướng này: khán giả không chỉ thích nhìn món ăn lạ, mà còn muốn biết bối cảnh lao động đằng sau nó. Họ quan tâm việc công ty chuẩn bị thực đơn đa dạng, đầy đủ nhóm thực phẩm để giúp công nhân có năng lượng, hay cách tổ chức giờ nghỉ trưa trong môi trường đòi hỏi nhịp độ làm việc liên tục. Chính nhịp sống, những quy định như không được dùng điện thoại trong giờ làm, hay chuyện thưởng định kỳ, linh hoạt thời gian cho người có con nhỏ tạo nên một bức tranh đạo đức tiêu dùng mới: người xem quan tâm đến cách một nơi đối xử với người lao động, thông qua những món ăn trên mâm. Ẩm thực bình dân, vì thế, trở thành ống kính soi vào cấu trúc xã hội, chứ không chỉ là đối tượng thưởng thức.
Cầu nối văn hóa từ đời sống thường ngày
Nhìn từ góc độ văn hóa, những nội dung tưởng chừng nhỏ bé – một túi bánh tráng trộn, một khay cơm công nhân – đang đảm nhiệm vai trò mà trước đây thường dành cho các chiến dịch quảng bá ẩm thực mang tính chính thống. Bánh tráng trộn từng được các tạp chí quốc tế đưa vào danh sách những món Việt nên thử, mô tả là món ăn đường phố phổ biến với bánh tráng dai trộn cùng muối, ớt, tôm khô, hành phi, xoài xanh, khô bò, khô mực, đậu phộng và trứng cút. Cơ quan phụ trách du lịch Việt cũng từng giới thiệu đây là món ăn đường phố gắn với giới trẻ ở các đô thị lớn. Tuy nhiên, phải đến khi các video đời thường xuất hiện, món ăn này mới được nhìn bằng con mắt tò mò của người xem quốc tế, như một nghi thức ăn uống tập thể, với tiếng cười nói, với tay trộn, tay chia. Ở Hàn Quốc, hành trình của chị Trầm – từ những ngày đầu không biết tiếng, phải tự thích nghi với môi trường sống mới, đến khi quen dần nhờ sự giúp đỡ của gia đình, đồng nghiệp, hàng xóm – cũng là một câu chuyện di cư, hội nhập được gói trong vài chục giây video về mâm cơm. Người xem không chỉ thấy món ăn, mà còn thấy một lao động xa quê cảm thấy bớt đơn độc nhờ những điều "nhỏ" như suất cơm đầy đủ, khoản thưởng định kỳ, sự linh hoạt thời gian cho cha mẹ có con nhỏ. Đây chính là sức mạnh của nội dung ẩm thực xác thực: nó cho phép người bình thường kể chuyện bằng ngôn ngữ dễ tiếp nhận nhất – món ăn – và qua đó giới thiệu Việt Nam, người Việt trong và ngoài nước, bằng một góc nhìn mới, gần gũi, ít mỹ miều nhưng giàu ý nghĩa. Khi thuật toán ưu tiên sự chân thực hơn sự bóng bẩy, tương lai của ẩm thực Việt trên TikTok có thể sẽ không thuộc về những chiếc bàn fine dining bày biện cầu kỳ, mà nằm trên những vỉa hè, căn tin, bếp gia đình. Càng nhiều người Việt dám đưa bữa ăn đời thường của mình lên mạng, thế giới càng có thêm lý do để hiểu và trân trọng đất nước này bắt đầu từ miếng ăn. Đó là cơ hội – và cũng là trách nhiệm – của chúng ta trong thời đại mà một clip vài chục giây có thể trở thành cầu nối giữa những nền văn hóa chưa từng chạm mặt nhau.
