Ẩm thực dân tộc thiểu số: từ món ăn gia truyền đến mô hình kinh doanh
Ẩm thực dân tộc thiểu số là hệ thống món ăn, bí quyết chế biến và tập quán ăn uống gắn với đời sống tinh thần của các cộng đồng bản địa, vừa thể hiện tri thức về tự nhiên, vừa phản ánh lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Trong vài năm gần đây, ẩm thực dân tộc thiểu số không còn chỉ là câu chuyện trong gian bếp gia đình mà đã bước ra thị trường như một nguồn lực kinh tế. Người trẻ ở nông thôn Tây Nguyên đang nhìn lại những món ăn dân dã ngày thường và đặt câu hỏi: vì sao phải đi xa để khởi nghiệp khi ngay trong buôn làng, ẩm thực truyền thống có thể trở thành nền tảng cho kinh doanh ẩm thực truyền thống, du lịch ẩm thực Tây Nguyên và những mô hình kinh tế sáng tạo.
Cô gái Ê đê biến bữa cơm quê nhà thành đặc sản níu chân du khách
Trong gian bếp nhỏ ở buôn Niêng 2, xã Ea Nuôl, chị H’Yip Niê tất bật chế biến các món ăn truyền thống từ lá mì, đu đủ, rau rừng, thịt heo, cà đắng, hoa chuối, ớt xiêm, sả… Từ những nguyên liệu theo mùa của buôn làng, chị xây dựng mô hình quán cơm ẩm thực đồng bào Ê đê, vừa để phát triển kinh tế gia đình trên quê hương, vừa giữ gìn bản sắc ẩm thực của cộng đồng mình. Những món đu đủ giã chua ngọt, gỏi cà đắng, lá mì xào vốn là đồ ăn vặt ngày rảnh rỗi nay trở thành đặc sản được du khách tìm đến, níu chân họ ở lại lâu hơn với vùng đất Tây Nguyên. Đây không phải phong trào nhất thời: chính việc nấu ăn theo bí quyết gia truyền, điều chỉnh nhẹ độ cay đắng cho phù hợp khẩu vị, cùng thực đơn linh hoạt theo mùa đã giúp quán của chị tạo dấu ấn riêng và thu hút thực khách trong, ngoài địa phương.
Quyết định khởi nghiệp nông thôn của H’Yip cũng cho thấy vai trò của hỗ trợ tổ chức đoàn trong việc biến ẩm thực thành sinh kế. Chị vay vốn thông qua tổ vay vốn do Đoàn xã Ea Nuôl quản lý để có điều kiện đầu tư ban đầu, xây dựng cơ sở, mua sắm dụng cụ. Không dừng ở quán cơm, chị mở rộng sản xuất rượu cần với men nhà tự làm theo phương pháp gia truyền, ủ công phu để phục vụ tại quán và cung cấp ra thị trường. Mô hình này tạo việc làm ổn định cho một số lao động địa phương, đặc biệt là thanh niên, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế tại chỗ. Câu chuyện H’Yip cho thấy: khi ẩm thực dân tộc thiểu số được nhìn như sản phẩm kinh doanh ẩm thực truyền thống, không gian bếp trở thành “nhà máy” nhỏ, còn người nấu ăn trở thành doanh nhân trẻ.
Người trẻ M’nông đưa văn hóa và ẩm thực lên không gian số
Nếu H’Yip chọn con đường mở quán ở buôn, những người trẻ M’nông tại huyện Lắk lại chứng minh sức mạnh của marketing mạng xã hội. Ngày 14-8, tại nhà riêng ở buôn Cuôr Tak, nghệ nhân Yo Khoanh, 76 tuổi, vẫn thoăn thoắt nhào đất sét làm gốm, trong khi con gái là nghệ nhân H Thuyên Uông cầm điện thoại được chị H Huyn Sruk, 32 tuổi, hướng dẫn quay từng công đoạn từ nhào đất, tạo hình đến phơi sản phẩm. Quay xong, chị Huyn tiếp tục chỉ cách dựng video, chèn nhạc, đăng lên Facebook, TikTok và tương tác với người xem. Đó không chỉ là thao tác kỹ thuật; đó là cách trao lại “quyền kể chuyện” cho chính người giữ nghề. Là người trẻ yêu văn hóa M’nông R’lăm, chị hiểu rằng nếu sản phẩm không bán được, người trẻ sẽ không muốn theo nghề, và giá trị truyền thống sẽ khó tồn tại.
Những video giản dị về gốm, dệt thổ cẩm, đan đát, món ăn, hoa văn và đời sống buôn làng đã khiến nhiều người quan tâm hơn, thậm chí tìm đến tận nhà nghệ nhân để gặp, xem làm và trải nghiệm. Bà Thuyên, người học nghề gốm từ mẹ, ban đầu rất bỡ ngỡ với điện thoại, nhưng sau khi được hướng dẫn, bà đã có thể tự quay, dựng, đăng lên mạng xã hội và bắt đầu nhận tương tác, đơn đặt hàng. Theo Phó chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh kiêm Bí thư Tỉnh Đoàn Đắk Lắk, chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi tạo ra giá trị thực tế, giúp thanh niên biến giá trị văn hóa thành sản phẩm du lịch, sản phẩm đặc trưng, qua đó tăng thu nhập."Tỉnh Đoàn sẽ tiếp tục hỗ trợ các mô hình thanh niên ứng dụng công nghệ, kết nối người trẻ có kỹ năng truyền thông với nghệ nhân, hộ gia đình và các chủ thể văn hóa". Không gian số, vì thế, đang trở thành phần không thể thiếu trong việc quảng bá ẩm thực bản địa và xây dựng hình ảnh các đại sứ văn hóa trẻ ngay tại buôn làng.
Từ kênh Facebook triệu người theo dõi đến du lịch ẩm thực Tây Nguyên
Câu chuyện số hóa văn hóa M’nông trở nên thuyết phục hơn khi nhìn vào hành trình của Y Lâm Đăng Bing (Lâm). Sau gần 10 năm làm quay phim, dựng phim và đạo diễn ở thành phố, anh quyết định rời TP.HCM trở về Liên Sơn Lắk, cùng người thân xây dựng kênh Facebook kể chuyện đời thường, văn hóa và ẩm thực M’nông. Góc bếp gia đình là trường quay, nơi hai cha con chế biến đọt mây, da trâu, giò trâu cho món truyền thống phục vụ du khách; anh chỉ cần một chiếc điện thoại, bộ đỡ gắn đèn và vài vật dụng đơn giản. Nhờ kinh nghiệm đạo diễn, Lâm nhận ra khán giả không thích clip diễn lố hay chỉ quảng cáo món ăn, mà muốn nghe câu chuyện phía sau món ăn, về văn hóa và con người địa phương. Những điều dung dị đó giúp trang Facebook của anh hiện có hơn 600.000 người theo dõi.
Điều đáng nói, từ khi nền tảng bật chế độ kiếm tiền, nội dung về gia đình, ẩm thực và văn hóa Lắk đã mang lại nguồn thu nhất định cho Lâm, nhưng giá trị lớn hơn là việc quê hương được nhiều người biết đến. Đó là một dạng du lịch ẩm thực Tây Nguyên mới: hành trình bắt đầu từ màn hình điện thoại, dẫn người xem đi từ bếp nhà đến buôn làng, từ món ăn đến câu chuyện văn hóa. Khi người xem trở thành du khách, họ không chỉ đến để chụp hình, mà còn tham gia nấu nướng, nghe kể chuyện, uống rượu cần, ăn món M’nông trong không gian nhà dài. Từ góc độ kinh doanh ẩm thực truyền thống, các kênh nội dung như của Lâm là kênh marketing mạng xã hội cực kỳ hiệu quả, biến những video "đời thường" thành lời mời gọi chân thành đối với khách du lịch, đồng thời khẳng định người trẻ dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể trở thành nhà sáng tạo nội dung và doanh nhân văn hóa.
Mô hình kinh tế bền vững từ sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ
Từ gian bếp của H’Yip đến căn nhà của nghệ nhân Yo Khoanh hay góc bếp ấm cúng của gia đình Lâm, có thể thấy một mẫu số chung: người trẻ đang kết hợp truyền thống nấu ăn, nghề thủ công với kỹ năng kinh doanh hiện đại và công nghệ số để tạo ra mô hình kinh tế bền vững cho cộng đồng. Mô hình quán cơm Ê đê và sản xuất rượu cần không chỉ bán món ăn, thức uống, mà còn bán câu chuyện về bản sắc, đồng thời tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương. Những video về gốm, thổ cẩm, món ăn M’nông không chỉ quảng bá sản phẩm, mà còn mở đường cho du lịch trải nghiệm, giúp nghệ nhân có thêm thu nhập thay vì phụ thuộc vào thị trường nhỏ lẻ. Khi tổ chức đoàn tuyên bố sẽ tiếp tục hỗ trợ thanh niên ứng dụng công nghệ, kết nối người trẻ có kỹ năng truyền thông với nghệ nhân, điều đó cho thấy khởi nghiệp nông thôn dựa trên ẩm thực dân tộc thiểu số không phải điểm lẻ, mà là hướng đi chiến lược.
Tuy nhiên, để mô hình này bền vững, cần vượt qua vài ngộ nhận. Ẩm thực dân tộc thiểu số không thể chỉ được nhìn như "đặc sản lạ" cho mục đích du lịch ngắn hạn; nó là vốn văn hóa sống động đòi hỏi tôn trọng quy trình, người giữ nghề và môi trường. Người trẻ làm nội dung phải tránh biến món ăn, nghi lễ thành màn trình diễn rời rạc để lấy lượt xem. Ngược lại, khi coi mình là đại sứ văn hóa, họ có thể sử dụng marketing mạng xã hội một cách tỉnh táo: kể câu chuyện đủ sâu, kết nối trực tiếp du khách với cộng đồng, và chia sẻ lợi ích công bằng cho người làm nghề. Kết luận rõ ràng là: nếu được đầu tư bài bản và đi cùng trách nhiệm văn hóa, những quán cơm nhỏ, những kênh Facebook, TikTok ở buôn làng Tây Nguyên sẽ không chỉ là nơi “lên mạng cho vui”, mà là nền tảng kinh tế – văn hóa giúp cộng đồng đứng vững ngay trên đất mình, bằng chính món ăn và câu chuyện của mình.
