Giải trình tự gen thế hệ mới: từ phòng thí nghiệm tới nghĩa trang liệt sĩ
Giải trình tự gen thế hệ mới là tập hợp các kỹ thuật đọc ADN trên quy mô lớn, cho phép phân tích những đoạn gen cực ngắn, bị phân hủy nhưng vẫn đủ thông tin để đối chiếu giữa người sống và hài cốt, mở ra khả năng xác định danh tính liệt sĩ bằng giám định ADN hiện đại, có hệ thống và trên diện rộng. Công nghệ này không chỉ là bước tiến khoa học, mà là công cụ để khép lại những khoảng trống lịch sử kéo dài hàng chục năm. Trong nhiều năm, chúng ta chỉ dựa vào hệ gen ty thể, vốn dễ tách chiết nhưng tỷ lệ mẫu đạt chuẩn để đối khớp chỉ khoảng 20% trong điều kiện hài cốt suy thoái nặng. Các nhà khoa học trong nước đã buộc phải bước ra khỏi vùng an toàn, nghiên cứu và làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới dựa trên hệ gen nhân để vượt qua giới hạn đó.
Từ dự án 1.000 hệ gen người Việt đến Hành trình Gen kết nối
Điều đáng nói là cú nhảy vọt về công nghệ không rơi xuống từ trên trời, mà đứng trên nền của một quyết định rất “ngược dòng”: người Việt tự nghiên cứu hệ gen của chính mình. Dự án “Giải mã 1.000 hệ gen người Việt” do GS Vũ Hà Văn và cộng sự triển khai trong nhiều năm đã tạo nên bộ dữ liệu VN1K, được công bố trên Nature Communications ngày 22/7 như một nguồn tham chiếu đa tầng cho cộng đồng người Việt. Từ nền tảng đó, dự án “Hành trình Gen kết nối – Tìm lại tên liệt sĩ” hình thành như một phần quan trọng của Ngân hàng Gen Liệt sĩ và thân nhân do Bộ Công an chủ trì, với mục tiêu đưa khoa học gen trở thành công cụ trung tâm để phục dựng danh tính liệt sĩ bằng phương pháp khoa học, chính xác và có hệ thống. Đây không phải chuyện ứng dụng phụ, mà là câu trả lời rất rõ: nghiên cứu gen không chỉ để chữa bệnh, mà để hàn gắn những đứt gãy lịch sử.
Con số bước đầu tuy nhỏ nhưng mang ý nghĩa biểu tượng mạnh: hơn 70.000 mẫu ADN đã được thu nhận, triển khai tại 34 tỉnh, thành phố, tổ chức trên 600 buổi thu mẫu lưu động và kết quả là 23 liệt sĩ đã được xác định danh tính. Một câu nói của GS Vũ Hà Văn trong lễ trao giải cộng đồng trở thành khẩu hiệu đạo đức cho cả chiến dịch: phía sau mỗi mẫu ADN là một con người, một gia đình và một ký ức chưa trọn vẹn. Chính cách nhìn đó khiến công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới không bị biến thành trò chơi dữ liệu, mà trở thành nhịp cầu giữa phòng thí nghiệm và bàn thờ trong mỗi gia đình liệt sĩ.
Chiến dịch 500 ngày đêm: “người đã mất đi tìm lại người sống”
Đột phá lớn nhất về tư duy nằm ở cách thiết kế Chiến dịch 500 ngày đêm: thay vì “người sống đi tìm người đã mất”, giờ là “người đã mất đi tìm lại người sống”. Cách làm truyền thống, dựa vào nhân chứng, nhà ngoại cảm rồi mới khai quật và xét nghiệm, kéo dài hàng thập kỷ, tốn sức lực và tiền bạc, và chỉ giải quyết từng trường hợp lẻ tẻ. Chiến dịch mới đảo ngược quy trình bằng giải trình tự gen thế hệ mới: trước hết xây dựng ngân hàng gen thân nhân, thu thập mã gen định danh của toàn bộ thân nhân liệt sĩ còn đang đi tìm gia đình; mỗi liệt sĩ thường có hai thân nhân, tạo nên kho dữ liệu hàng trăm nghìn mẫu, người sống chỉ cần cho mẫu một lần, không phải rong ruổi khắp chiến trường xưa. Song song, các đội chuyên môn khai quật và lấy mẫu ADN từ hài cốt, sau đó đối chiếu tự động với ngân hàng gen để tìm ra gia đình phù hợp.
Ở đây, giải trình tự gen thế hệ mới không chỉ tăng tốc độ, mà thay đổi bản chất bài toán. Mẫu hài cốt sau hàng chục năm chôn vùi trong khí hậu ẩm ướt thường bị đứt gãy mạnh, kích thước ADN còn lại rất nhỏ, khiến các cách xét nghiệm cũ gần như bó tay. Công nghệ mới dựa trên hệ gen nhân cho phép nhận diện chính xác những đoạn ADN cực ngắn, phù hợp với mức độ phân hủy nghiêm trọng trên các mẫu sinh học liệt sĩ. Khi áp dụng trên diện rộng, phương pháp “người đã mất đi tìm lại người sống” trở thành một hệ thống, chứ không phải chuỗi nỗ lực đơn lẻ mang tính cầu may. Và đó là khác biệt giữa tưởng niệm mang tính nghi thức với một chiến dịch quốc gia có mục tiêu cụ thể, đo được bằng số liệu.
Con số phía sau những giọt nước mắt: quy mô, tiến độ và thí điểm công nghệ
Những gì đang diễn ra là một nỗ lực khoa học hiếm khi có tiền lệ về quy mô. Trong hơn một tháng sau khi Chiến dịch 500 ngày đêm được phát động, đội ngũ GeneStory duy trì liên tục 10–15 điểm thu mẫu trên cả nước, thu được xấp xỉ 200.000 mẫu, riêng giai đoạn cao điểm hơn 100.000 mẫu. Chiến dịch chính thức khởi động ngày 2/4, với thời gian thực hiện từ 15/3 đến 27/7 – đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ. Mục tiêu đặt ra không hề khiêm tốn: tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu đối với khoảng 230.000 ngôi mộ chưa rõ thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt; và xây dựng, đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ.
Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới đang được thí điểm quy mô lớn tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), nơi đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ và thu được mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích từ 535 mộ. Công tác tách chiết ADN và tạo thư viện giải trình tự gen đang được khẩn trương thực hiện, dự kiến hoàn thành trong tháng 11, làm cơ sở để đánh giá khả năng áp dụng công nghệ trên diện rộng. Ở cấp chính sách, việc Phó Thủ tướng trực tiếp kiểm tra ứng dụng công nghệ tại Trung tâm giám định ADN cho thấy giám định ADN hiện đại đã được nhìn nhận như hạ tầng thiết yếu của công tác đền ơn đáp nghĩa. Đáng chú ý, dự án Hành trình Gen kết nối từng được vinh danh ở hạng mục Ý tưởng Vì cộng đồng của một giải thưởng cấp quốc gia, và câu chuyện này sẽ tiếp tục xuất hiện trong mùa giải năm tới, cho thấy xã hội đang dần coi khoa học gen như một phần của ký ức tập thể.
Khi dữ liệu gen trở thành di sản quốc gia
Điểm cốt lõi khiến câu chuyện xác định danh tính liệt sĩ bằng giải trình tự gen thế hệ mới mang tính bước ngoặt, là việc các nhà khoa học Việt Nam khẳng định: có những bài toán nếu không phải người Việt làm thì sẽ không ai làm. Dữ liệu gen có tính đặc thù rõ ràng giữa các dân tộc; những chip xét nghiệm, bộ tham chiếu do nước ngoài phát triển được tối ưu cho hệ gen của họ, không cho chúng ta. Từ dự án 1.000 hệ gen người Việt, GeneStory đã xây dựng phòng thí nghiệm đạt chuẩn, được cả Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an xác nhận, đồng thời phát triển chip xét nghiệm dựa trên dữ liệu người Việt, giúp tăng độ chính xác và giảm chi phí xuống còn 1/2 tới 1/3 so với chip quốc tế. Nói cách khác, chúng ta không thể trông chờ thế giới giải bài toán danh tính liệt sĩ thay mình, bởi ngay cả công cụ kỹ thuật cũng phải “may đo” cho người Việt.
Dữ liệu gen vì thế được nhìn nhận như một tài sản quốc gia: cơ sở dữ liệu hệ gen cần được người Việt tự thu vén, xây dựng và chủ động sử dụng để tạo ra sản phẩm phục vụ chính mình. Khi bộ dữ liệu VN1K và các ngân hàng gen thân nhân, liệt sĩ được tích lũy, chúng không chỉ hỗ trợ y tế hay y học chính xác, mà còn trở thành một dạng di sản – một kho ký ức sinh học giúp nối lại những câu chuyện bị gián đoạn bởi chiến tranh. Đặc biệt, dự báo chiến dịch 500 ngày đêm sẽ khép lại đúng dịp 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ, đặt ra một thông điệp rõ ràng: tưởng niệm không dừng ở vòng hoa và phút mặc niệm, mà gắn với cam kết rất cụ thể của Nhà nước và giới khoa học trong việc trả lại tên cho từng người đã ngã xuống. Khi đó, giám định ADN hiện đại không còn là “công nghệ cao” xa lạ, mà là công việc thường nhật của một xã hội muốn đối mặt trung thực với quá khứ.
