Giải trình tự gene thế hệ mới: Khi công nghệ trở thành lời hứa giữ trọn
Giải trình tự gene thế hệ mới trong xác định danh tính liệt sĩ là việc sử dụng công nghệ ADN tiên tiến để đọc được cả những đoạn vật liệu di truyền cực ngắn, đã phân hủy trong xương, sau đó đối sánh với cơ sở dữ liệu di truyền của thân nhân và thông tin lịch sử để trả lại tên cho những người đã hy sinh. Có một thời, trong phòng lưu mẫu của Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học chỉ có những hộp xương được bảo quản cùng lời hẹn với thân nhân: “Khi nào khoa học kỹ thuật phát triển sẽ tiến hành xác định ngay”. Đó không phải câu hứa xã giao, mà là áp lực đạo đức treo lơ lửng trên đầu các nhà khoa học suốt nhiều năm. Hôm nay, bước tiến của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã biến lời hẹn ấy thành trách nhiệm buộc phải thực hiện, không thể trì hoãn thêm.
Từ ADN phân hủy nát vụn đến dữ liệu di truyền “đủ để nói tên người lính”
Nhận dạng hài cốt liệt sĩ ở nước ta là một trong những bài toán khó nhất trong giám định ADN: thời gian hơn nửa thế kỷ, khí hậu nóng ẩm, quy tập nhiều lần khiến xương chỉ còn những đoạn ADN rất ngắn. Với công nghệ cũ, phần lớn mẫu được xếp vào nhóm “không thể đọc”, buộc các phòng thí nghiệm phải chấp nhận bất lực. Trong giai đoạn 2019–2021, một trung tâm đã giám định 4.276 mẫu hài cốt liệt sĩ nhưng chỉ 1.205 mẫu thu được dữ liệu, hơn 900 mẫu đủ tiêu chuẩn phân tích và cuối cùng chỉ khớp nối được 9 trường hợp với cơ sở dữ liệu thân nhân hiện có. Câu chuyện thay đổi khi các nhà khoa học làm chủ giải trình tự gene thế hệ mới và chuyển sang phân tích các chỉ thị SNP – những “chấm nhỏ” trên ADN nằm ở các đoạn cực ngắn vẫn còn tồn tại dù vật liệu di truyền đã bị tàn phá nặng nề.
Bước đột phá không chỉ nằm ở máy giải trình tự gene mà còn ở khả năng xử lý dữ liệu bằng tin sinh học (bioinformatics). Hệ thống phân tích mới cho phép gom hàng trăm, hàng nghìn chỉ thị SNP rời rạc thành “hồ sơ di truyền” đủ tin cậy để so sánh với thân nhân. Kết quả rất cụ thể: tỷ lệ thu được dữ liệu ADN đủ điều kiện phân tích từ các mẫu hài cốt tăng từ khoảng 22% lên trên 80%. Đây là con số mang tính bước ngoặt, bởi nó nói thẳng một sự thật: những ca từng được xem là “vô vọng” giờ đã có cơ hội rõ ràng. Công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới không làm nên phép màu, nhưng nó đảo chiều tương quan giữa thất bại và hy vọng theo hướng nghiêng về phía các gia đình liệt sĩ.
Cơ sở dữ liệu ADN thân nhân: Chìa khóa để khoa học gọi đúng tên người lính
Giải được ADN từ hài cốt mới chỉ là nửa chặng đường; nếu không có cơ sở dữ liệu thân nhân để đối chiếu, những chuỗi gene ấy vẫn vô danh. Hành trình của ông Nguyễn Trọng Bảy, người mang cuốn sổ tay ghi tên các chiến trường đi khắp Quảng Trị, Tây Ninh, Bình Phước, Đồng Nai để tìm anh trai là liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, cho thấy giới hạn của ký ức và bản đồ cũ. Sau hơn nửa thế kỷ, hồ sơ quân đội thiếu, địa danh đổi tên, nhân chứng lần lượt mất đi; cách tìm dựa vào lời kể và sơ đồ mộ chí không thể gánh nổi 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính trên cả nước. Lúc này, công nghệ ADN và cơ sở dữ liệu dân cư không phải “phụ trợ” mà trở thành nền tảng mới của quá trình xác định danh tính. Mỗi mẫu ADN thân nhân được thu nhận hôm nay là một mảnh ghép trong ngân hàng dữ liệu, chờ ngày ghép trùng với một mẫu hài cốt được quy tập trong tương lai.
Thực tế, mỗi mẫu ADN đều được mã hóa thông tin, tách chiết, lưu trữ sinh phẩm và tạo hồ sơ điện tử liên kết với dữ liệu thân nhân và hồ sơ liệt sĩ. Khi một phần mộ vô danh được lấy mẫu, dữ liệu sẽ được đưa vào hệ thống để đối sánh với ngân hàng này. Lũy kế đến nay, chỉ riêng một địa phương đã thu nhận hơn 41.233 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, trong đó tỉnh Thanh Hóa đã hoàn thành 37.808 mẫu trong các đợt cao điểm từ năm 2025 đến tháng 7.2026. Mỗi phần mộ được lấy mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để người lính chưa biết tên có thể được xác định danh tính bằng khoa học ADN. Cần nói rõ: giám định ADN không thay thế hồ sơ lịch sử, mà bổ sung một trụ cột khoa học, đủ để các cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận cuối cùng với mức độ tin cậy mà ký ức con người không thể đảm bảo mãi.
Khi khoa học trả lại tên – và trả lại cả nghi lễ tiễn biệt xứng đáng
Đằng sau mỗi chuỗi ADN là một câu chuyện rất người. Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn không quên người mẹ già mang vài mảnh xương lên Viện, tin đó là con trai hy sinh ở Tây Nguyên, rồi phải trở về trong thất vọng vì lúc ấy công nghệ ADN chưa đủ và sau này kết quả giám định cho thấy đó không phải hài cốt con bà. Nỗi day dứt đó cũng là động lực để các nhà khoa học kiên trì theo đuổi công nghệ mới. Khi kết quả giám định xác nhận đúng danh tính liệt sĩ Đinh Đình Bình, niềm vỡ òa không chỉ thuộc về gia đình mà còn thuộc về những người trong phòng thí nghiệm thấy công việc của mình chạm thẳng vào nỗi mong chờ kéo dài hàng chục năm. Một phép đối chiếu ADN thành công không đơn thuần là “trúng mẫu”; đó là khoảnh khắc khép lại hành trình lang thang của thân nhân và mở ra nghi thức an táng, tưởng niệm với đầy đủ tên tuổi, quê quán – điều tối thiểu mà một người lính hy sinh xứng đáng được nhận.
Những kết quả đầu tiên cho thấy công nghệ mới đã nâng tỷ lệ thu được dữ liệu ADN từ các mẫu hài cốt từng bị coi là không còn khả năng phân tích, đồng thời mở triển vọng xử lý hàng chục nghìn mẫu đang lưu giữ trên cả nước. Nhưng nếu dừng lại ở mức “cố gắng trong khả năng phòng thí nghiệm” thì chưa đủ. Cần nhìn thẳng: xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn, mà là thước đo cách xã hội giữ lời với những người đã ngã xuống. Khi quy trình công nghệ hoàn thiện hơn, năng lực giám định nâng lên và cơ sở dữ liệu được bổ sung rộng khắp, cơ hội trả lại tên cho các chiến sĩ sẽ tiếp tục mở rộng. Điều đó đòi hỏi sự kiên trì trong việc thu mẫu thân nhân, cập nhật hồ sơ, huy động nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và các cơ quan liên quan để hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ công tác xác định danh tính trong thời gian tới.
Tương lai của công nghệ ADN trong xác định danh tính liệt sĩ: từ nỗ lực riêng lẻ đến Ngân hàng Gen quốc gia
Đến thời điểm này, việc làm chủ công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã tạo điều kiện để các phòng thí nghiệm trong nước chủ động triển khai chương trình xác định danh tính liệt sĩ ở quy mô lớn trong những năm tới. Nhưng các nhà khoa học thẳng thắn thừa nhận: đây mới chỉ là một nửa chặng đường. Nếu dữ liệu phân tán theo từng dự án, từng địa phương, nhiều mẫu hài cốt vẫn có nguy cơ nằm im trong kho lưu trữ dù đã giải được ADN. Vì vậy, kiến nghị xây dựng Ngân hàng Gen quốc gia về liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ không phải “ý tưởng khoa trương”, mà là yêu cầu mang tính hạ tầng khoa học. Một hệ thống dữ liệu tập trung sẽ cho phép đối sánh xuyên địa phương, liên thông giữa cơ quan quân đội, công an, viện nghiên cứu, thay vì để các bộ phận đơn lẻ mỗi nơi giữ một phần bức tranh.
Các địa phương đã bắt đầu hành động theo hướng đó. Lãnh đạo một tỉnh lớn khẳng định sẽ tiếp tục rà soát thông tin liệt sĩ, bổ sung dữ liệu thân nhân, huy động nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và các cơ quan liên quan phối hợp hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ công tác xác định danh tính trong thời gian tới. Vấn đề không còn nằm ở chỗ “có nên làm không”, mà là làm nhanh đến đâu, đồng bộ thế nào để không lãng phí những tiến bộ công nghệ ADN đang có. Nếu coi mỗi hồ sơ di truyền là một lời nhắn gửi của người lính từ quá khứ, thì việc xây dựng Ngân hàng Gen quốc gia chính là tạo một nơi để những lời nhắn ấy được lắng nghe. Khi đó, khoa học không đứng ngoài lịch sử, mà trở thành công cụ để chúng ta hoàn thành lời hẹn với nửa triệu liệt sĩ vẫn chưa nghe lại tiếng gọi đúng tên mình.
