Khi chiến tranh chỉ thực sự khép lại trong phòng thí nghiệm
Giải trình tự gene thế hệ mới là nhóm công nghệ ADN hiện đại sử dụng các máy giải trình tự tốc độ cao và các thuật toán phân tích di truyền tinh vi để đọc hàng triệu đoạn ADN cực ngắn trong cùng một lần, từ đó tái dựng thông tin di truyền của những mẫu hài cốt đã bị thời gian và môi trường phá hủy nặng nề, phục vụ nhận dạng hài cốt và xác định danh tính liệt sĩ sau nhiều thập kỷ.
Ở Việt Nam, chiến tranh không kết thúc ở mốc tiếng súng ngừng, mà ở khoảnh khắc một người lính vô danh được gọi đúng tên. Các phòng thí nghiệm từng phải lặng lẽ lưu giữ những mảnh xương cùng lời hẹn “khi nào khoa học kỹ thuật phát triển sẽ tiến hành xác định ngay”. Hẹn tức là chưa xong; và với nhiều gia đình, cuộc chiến tinh thần ấy kéo dài hơn nửa thế kỷ. Hành trình làm chủ công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã biến lời hẹn đó thành cam kết có thể thực hiện, biến nỗi chờ đợi vô vọng thành ngày đoàn tụ hữu hình trong tiếng nhạc chiêu hồn ở những nghĩa trang liệt sĩ.
Vượt qua giới hạn của công nghệ ADN cũ: từ STR đến SNP
Trong nhiều năm, nhận dạng hài cốt liệt sĩ dựa vào phân tích các chỉ thị STR (Short Tandem Repeat), những đoạn ADN lặp ngắn có tính đa hình cao. Chỉ cần 20–24 vị trí STR là đủ để xác định quan hệ huyết thống với độ chính xác rất cao. Nghe có vẻ hoàn hảo, nhưng ưu thế này mang trong nó một hạn chế chết người: STR cần ADN còn khá nguyên vẹn để đọc được. Với hài cốt nằm hơn nửa thế kỷ trong đất nóng ẩm, quy tập nhiều lần, ADN bị phân hủy đến mức chỉ còn những mảnh vụn cực ngắn. Kết quả là hàng nghìn mẫu, dù được tách chiết đúng quy trình, vẫn “im lặng” trước mọi nỗ lực giám định.
Bước ngoặt xuất hiện khi các nhà khoa học chuyển sang khai thác chỉ thị SNP (Single Nucleotide Polymorphism). Khác với STR là những đoạn lặp dài, SNP là khác biệt chỉ tại một nucleotide duy nhất trên hệ gen. Mỗi SNP chứa ít thông tin, nhưng nằm trên các đoạn ADN rất ngắn nên vẫn nhận diện được ngay cả khi vật liệu di truyền đã phân hủy nghiêm trọng. Thay vì vài chục STR, công nghệ mới có thể phân tích đồng thời khoảng 5.000 SNP trên toàn bộ hệ gene. Đây không chỉ là “nâng cấp kỹ thuật”, mà là thay đổi cách tiếp cận: chấp nhận ADN gãy vụn, gom góp từng hạt thông tin nhỏ để ghép nên bức tranh danh tính hoàn chỉnh.
Bí mật sau cánh cửa phòng thí nghiệm: đọc lại ADN tưởng như đã mất
Cốt lõi của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới nằm ở hai tầng: thiết bị giải trình tự và sức mạnh tin sinh học. Mỗi lần chạy, hệ thống tạo ra hàng triệu đoạn trình tự ADN, trộn lẫn ADN người, vi sinh vật trong đất và nhiều tạp nhiễm khác. Đây là “biển chữ” mà mắt thường không thể phân biệt. Các thuật toán tin sinh học sẽ sàng lọc tín hiệu nhiễu, nhận diện ADN người, xác định các chỉ thị SNP, rồi tính toán xác suất quan hệ huyết thống với mẫu thân nhân.
Để công nghệ ADN hiện đại này hoạt động ở Việt Nam, các nhà khoa học phải tối ưu hóa cả chuỗi kỹ thuật: từ tách chiết ADN từ xương, chọn bộ SNP phù hợp đặc điểm di truyền người Việt, đến xây dựng quy trình kiểm định chất lượng và hệ thống phân tích dữ liệu. Những kết quả bước đầu cho thấy công nghệ mới nâng cao rõ rệt tỷ lệ thu được dữ liệu ADN từ các mẫu hài cốt từng bị coi là không thể phân tích. "Những kết quả bước đầu cho thấy, công nghệ mới giúp nâng cao tỷ lệ thu được dữ liệu ADN từ các mẫu hài cốt từng bị coi là không còn khả năng phân tích". Nói cách khác, những bộ hài cốt tưởng như vĩnh viễn câm lặng nay có cơ hội “lên tiếng”.
Từ chiến trường cũ đến ống nghiệm: quy trình trả lại tên cho người đã khuất
Nhận dạng hài cốt liệt sĩ không phải một xét nghiệm đơn lẻ, mà là cả một quy trình kỹ thuật khắt khe gắn với trách nhiệm đạo lý. Tại hiện trường, lực lượng quân sự tiến hành khai quật, thu nhận mẫu sinh phẩm hài cốt trong các chiến dịch quy mô, như Chiến dịch “500 ngày đêm” ở Thanh Hóa. Mỗi mẫu xương được ghi chép, mã hóa, bảo quản để đưa về phòng thí nghiệm. Song song, lực lượng chức năng phối hợp ngành y tế đến từng gia đình, lấy mẫu máu hoặc niêm mạc của thân nhân liệt sĩ để xây dựng cơ sở dữ liệu đối chứng.
Trong phòng thí nghiệm, ADN được tách chiết từ xương, đưa lên các hệ thống giải trình tự gene thế hệ mới và thiết bị microarray có thể phân tích hàng nghìn mẫu mô cùng lúc để tìm đột biến hoặc mức độ hoạt động của gene. Dữ liệu ADN hài cốt sau đó được so sánh với dữ liệu di truyền của thân nhân, dựa trên hàng nghìn SNP để tính xác suất quan hệ huyết thống. Khi các chỉ số vượt ngưỡng khoa học, danh tính được khẳng định: đó là khoảnh khắc một dãy số vô cảm trên máy tính biến thành tên một người lính cụ thể. Việc làm chủ công nghệ này giúp Việt Nam có thể chủ động triển khai các chương trình xác định danh tính liệt sĩ với quy mô lớn trong tương lai.
Những người lính Thanh Hóa trở về và ý nghĩa của khoa học biết tri ân
Tác động của giải trình tự gene thế hệ mới không nằm trên các báo cáo kỹ thuật, mà trong nước mắt của người sống. Ở Thanh Hóa, nhờ đối sánh ADN, liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát được xác định đúng danh tính và trở về quê hương sau 54 năm nằm lại chiến trường miền Tây Nam Bộ. Ngày linh cữu anh đi qua hàng thông trong tiếng nhạc chiêu hồn, gia đình không còn phải ôm theo cuốn sổ ghi những cuộc tìm kiếm vô vọng, không còn hoài nghi về những ngôi mộ từng tưởng là người thân nhưng thiếu bằng chứng khoa học.
Niềm vui tương tự đến với gia đình liệt sĩ Đặng Công Nễ ở xã Quảng Ngọc. Đến nay, đã có hàng chục liệt sĩ quê Thanh Hóa được xác định danh tính bằng phương pháp đối sánh ADN, mỗi trường hợp là một cuộc hành trình khép lại sau nhiều năm chờ đợi. Công nghệ mới không chỉ giúp đọc được những mẫu hài cốt “không thể đọc” nữa; nó khẳng định rằng tri ân liệt sĩ không dừng ở bia đá và nghi lễ, mà tiếp tục bằng khoa học, dữ liệu và trách nhiệm. Những người lính trở về bằng chính tên mình là lời nhắc: công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đứng về phía ký ức và lòng biết ơn.
