Tái hòa nhập cộng đồng: Không chỉ là trở về, mà là bắt đầu lại
Tái hòa nhập cộng đồng là quá trình người sau cai nghiện ma túy hoặc chấp hành xong án phạt tù quay trở lại đời sống xã hội với việc được hỗ trợ về sức khỏe, kiến thức, nghề nghiệp và tài chính, nhằm ổn định sinh kế, hạn chế tái nghiện, tái phạm và xây dựng lại các mối quan hệ gia đình, cộng đồng một cách bền vững. Trong bối cảnh đó, câu hỏi quan trọng không phải là “họ có trở về hay không”, mà là “họ trở về với hành trang gì”. Nếu chỉ dừng ở điều trị, trừng phạt mà thiếu giáo dục, đào tạo nghề cộng đồng và tín dụng người lầm lỡ, chúng ta đang đẩy họ trở lại đúng vòng xoáy cũ. Ngược lại, khi coi tái hòa nhập là một chiến lược dài hạn, xã hội sẽ thu lại những công dân mới thay vì những “người cũ” mang mặc cảm.
Từ lớp xóa mù đến xưởng nghề: Xây lại nền móng cuộc đời
Một chương trình cai nghiện ma túy chỉ có ý nghĩa khi người học rời cơ sở với năng lực mới, không phải chỉ với giấy chứng nhận hoàn thành. Tại một cơ sở cai nghiện của lực lượng công an, những lớp xóa mù chữ đã giúp học viên như anh Lò Văn Hoàng lần đầu cầm bút viết trọn vẹn cuộc đời mình, thay vì để quá khứ viết hộ. Từ năm 2025 đến nay, nơi đây đã tổ chức 6 lớp xóa mù với gần 9.000 lượt học viên tham gia, tập trung vào nhận mặt chữ, đánh vần, đọc, viết và làm các phép tính đơn giản. Đây không phải con số đẹp để báo cáo, mà là nền tảng tối thiểu để họ tự đọc thông tin, ký hợp đồng lao động, quản lý chi tiêu – những kỹ năng sống căn bản mà xã hội thường coi là hiển nhiên.
Đi xa hơn, cơ sở này tổ chức tư vấn hướng nghiệp và đào tạo nghề phù hợp với sức khỏe, khả năng của từng người, từ đan mây tre, lắp ráp linh kiện điện tử, may mặc đến chăn nuôi. Khi học viên được làm việc với vật liệu thật, sản phẩm thật, họ không chỉ có thêm nghề mà còn có thêm niềm tin rằng mình vẫn hữu ích. Những tiến bộ về học tập giúp họ tự tin, chủ động hơn trong giao tiếp và cuộc sống hằng ngày. Quan điểm đáng chú ý của lãnh đạo cơ sở là: một nghề chỉ có giá trị khi người học có cơ hội áp dụng vào công việc, có thu nhập và được gắn bó lâu dài. Nói cách khác, đào tạo nghề cộng đồng phải gắn liền với thị trường lao động, chứ không phải phong trào dạy cho có.
Tín dụng người lầm lỡ: Vốn khởi nghiệp hay chiếc phao cuối cùng?
Không ít người sau cai nghiện ma túy hoặc chấp hành xong án phạt tù vấp phải bức tường lớn nhất: không vốn, không niềm tin từ xã hội. Câu chuyện của anh C.V.Q ở Hà Tĩnh là ví dụ điển hình. Sau khoảng 10 năm vướng vào ma túy, trải qua cả cai nghiện bắt buộc và tự nguyện, đầu năm 2026 anh mới được trở về địa phương, tái hòa nhập cộng đồng. Dù quyết tâm làm lại, anh gần như không thể tiếp cận nguồn vốn vì gia đình khó khăn và quá khứ nghiện ma túy. Chỉ khi công an xã phối hợp với ngân hàng chính sách giải ngân khoản vay 100 triệu đồng theo một quyết định của Thủ tướng dành cho người sau cai, anh mới có cơ hội đầu tư sản xuất, kinh doanh, phát triển kinh tế.
Một trường hợp khác là anh H.Đ.T tại phường Sông Trí, trở về sau khi chấp hành án phạt tù, đối mặt với khó khăn về việc làm và vốn. Được hỗ trợ học nghề, làm việc tại cơ sở rửa xe Thiện Tâm – mô hình hỗ trợ người chấp hành xong án phạt tù tái hòa nhập cộng đồng – anh vừa có thu nhập, vừa ổn định tâm lý. Sau khi hoàn thiện thủ tục, anh tiếp tục được vay 100 triệu đồng từ nguồn vốn chính sách để thuê mặt bằng, đầu tư máy móc, hướng tới mở tiệm rửa xe riêng. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Từ năm 2021 đến nay, đã có 280 người chấp hành xong án phạt tù được vay vốn với số tiền hơn 24 tỷ đồng để phát triển kinh tế gia đình". Điều này cho thấy tín dụng người lầm lỡ không phải ưu đãi tượng trưng, mà là công cụ kinh tế cụ thể giúp họ xây dựng mô hình chăn nuôi, trồng trọt, dịch vụ hiệu quả, cải thiện kinh tế và hạn chế tái phạm.
Lập kế hoạch tái hòa nhập: Giai đoạn 5 không phải thủ tục, mà là bước ngoặt
Nếu coi cai nghiện ma túy là một quy trình, thì giai đoạn cuối cùng – tái hòa nhập cộng đồng – mới là nơi quyết định người đó có đứng vững hay không. Tại một cơ sở cai nghiện ma túy ở Phú Thọ, giai đoạn 5 được triển khai bằng việc tư vấn, đánh giá và lập kế hoạch tái hòa nhập cho từng người trước khi họ hoàn thành thời gian cai. Khác với tuyên truyền chung chung, mỗi trường hợp được đánh giá riêng về sức khỏe, tâm lý, hoàn cảnh gia đình, nơi cư trú, trình độ, kỹ năng nghề, đồng thời nhận diện các yếu tố nguy cơ như môi trường sống cũ, các mối quan hệ dễ kéo họ quay lại con đường cũ. Từ đó, kế hoạch hỗ trợ được thiết kế phù hợp, tránh áp dụng máy móc một khuôn mẫu.
Việc lập kế hoạch cá nhân không chỉ giúp người cai chủ động chuẩn bị nơi ở, sự hỗ trợ của gia đình, định hướng việc làm, mà còn là cơ sở để chính quyền, công an cấp xã nắm rõ nhu cầu, khó khăn cần hỗ trợ sau cai. Nhờ đó, quá trình chuyển tiếp từ môi trường cai nghiện tập trung về cộng đồng trở nên liền mạch, giảm nguy cơ tái nghiện. Cơ sở này xác định sẽ tiếp tục duy trì công tác tư vấn, đánh giá và lập kế hoạch phù hợp với từng người, đồng thời tăng cường phối hợp với địa phương nơi họ cư trú. Khi tái hòa nhập được chuẩn bị như một "dự án cuộc đời" chứ không phải tờ giấy bàn giao, cơ hội thành công dài hạn sẽ cao hơn nhiều.
Kết luận: Từ người lầm lỡ đến công dân đóng góp – trách nhiệm của cả hệ thống
Những mô hình xóa mù, đào tạo nghề, tín dụng ưu đãi và lập kế hoạch cá nhân cho thấy một điều rõ ràng: tái hòa nhập cộng đồng không thể giao phó cho ý chí cá nhân rồi mặc kệ. Khi người sau cai nghiện ma túy được học chữ, học nghề, họ có nền tảng mới để đứng vững. Khi có tín dụng người lầm lỡ, họ có vốn để khởi nghiệp nhỏ, nuôi sống gia đình và tự chứng minh giá trị. Khi có kế hoạch tái hòa nhập cụ thể, họ không bị ném vào khoảng trống giữa trung tâm cai nghiện và đời sống thực. Điều còn thiếu, và cũng là thách thức lớn nhất, là thái độ của cộng đồng: chúng ta nhìn họ như mối nguy hay như nguồn lực đang được “tái chế”. Câu trả lời sẽ quyết định không chỉ số phận của từng người, mà cả mức độ an toàn, nhân văn của xã hội.
