Hai đại dự án hạ tầng: bước ngoặt cho tham vọng Vinh đô thị xanh
Vinh đô thị xanh là định hướng đưa thành phố chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng bê tông, đường nhựa sang cấu trúc đô thị gắn chặt với mặt nước, cây xanh và không gian công cộng, trong đó hệ thống sông, kênh và các trục giao thông mới được thiết kế để đồng thời giải quyết ngập lụt, ô nhiễm, giảm nhiệt đô thị và tạo sinh kế mới dựa trên dịch vụ, du lịch sinh thái. Tỉnh Nghệ An vừa phê duyệt 2 dự án hạ tầng Nghệ An quy mô lớn với tổng mức đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, tập trung vào sông Vinh cải tạo và xây dựng trục đường ven sông Lam. Các dự án này được xác định không chỉ để thêm đường, thêm cầu, mà là đòn bẩy tái định vị Vinh trong cuộc cạnh tranh mô hình phát triển bền vững giữa các đô thị đang đô thị hóa nhanh trong khu vực. Tuy nhiên, việc Vinh có thực sự trở thành hình mẫu hay không sẽ phụ thuộc vào cách biến vốn đầu tư thành chất lượng sống và môi trường, chứ không chỉ là những bản vẽ quy hoạch đẹp.
Sông Vinh: từ dòng nước xuống cấp đến trục sinh thái – văn hóa
Sông Vinh, đoạn chảy xuyên thành phố nối kênh Nhà Lê với sông Lam, là phép thử đầu tiên cho tham vọng Vinh đô thị xanh. Quá trình đô thị hóa đã khiến tuyến sông này xuống cấp, nhiều đoạn bỏ hoang, cây cối mọc um tùm, vừa cản dòng chảy vừa làm xấu đi bộ mặt đô thị. Dự án sông Vinh cải tạo nằm trong chương trình hạ tầng ưu tiên và phát triển đô thị thích ứng biến đổi khí hậu, với khu vực cải tạo rộng gần 103ha, chia thành 5 phân khu gồm làng sinh thái, khu di sản, chợ nổi, nút giao Lê Mao và khu du lịch tâm linh. Nếu được triển khai đúng tinh thần phát triển bền vững, đây không chỉ là chỉnh trang bờ kè mà là tái tạo một trục sinh thái – văn hóa, nơi công viên nông nghiệp, đường dạo ven sông, điểm chèo kayak và không gian nghệ thuật ngoài trời trở thành tài sản chung của người dân chứ không biến thành những khu "mặt tiền" đóng kín. Điểm đáng chú ý là dự án tích hợp trạm bơm tiêu úng nhằm hỗ trợ giảm ngập cho trung tâm thành phố, cho thấy hạ tầng xanh ở Vinh được coi là giải pháp kỹ thuật cho khí hậu cực đoan chứ không chỉ là cảnh quan.
Đường ven sông Lam: trục tăng trưởng mới hay rủi ro bê tông hóa bờ sông?
Song song cải tạo sông Vinh, Nghệ An đang chuẩn bị đầu tư tuyến đường ven sông Lam từ cầu Bến Thủy 2 đến Cửa Hội, dài khoảng 21,5km, đi qua Cửa Lò, Vinh Lộc và Trường Vinh. Tuyến đường được quy hoạch 4 làn xe cơ giới, dải phân cách, vỉa hè và không gian cảnh quan ven sông, kỳ vọng mở hướng phát triển đô thị về phía sông Lam và tạo điều kiện bùng nổ dịch vụ, du lịch ven sông. Về mặt chiến lược, đây là mảnh ghép quan trọng trong mạng lưới giao thông liên vùng, nối Nghệ An với Hà Tĩnh, trong đó có dự kiến xây cầu Bến Thủy 3, dài khoảng 3,5km, mở rộng không gian đô thị Vinh về phía đông. Nhưng làm đường ven sông trong tên rồi đổ dồn cao tầng ra sát bờ là kịch bản đã khiến không ít đô thị đánh mất mặt nước. Để trục sông Lam trở thành biểu tượng phát triển bền vững, thành phố cần đặt ra giới hạn bê tông hóa bờ sông, bảo vệ vùng bãi bồi, giữ hành lang thoát lũ và ưu tiên không gian công cộng ven sông trước lợi ích ngắn hạn của bất động sản.
Kênh Bắc ô nhiễm: bài học cần thiết cho tham vọng đô thị xanh
Trong khi các dự án hạ tầng Nghệ An mới được quảng bá như động lực đưa Vinh tiến gần hơn tới mục tiêu Vinh đô thị xanh phát triển bền vững, thực tế Kênh Bắc đang là lời nhắc nhở lạnh lùng về mặt trái của phát triển thiếu kiểm soát. Dài hơn 4,6km, từng đóng vai trò tiêu thoát nước phía Bắc thành phố, tuyến kênh đã được cải tạo với kè hai bên và hệ thống thu gom nước thải riêng từ năm 2016, nhưng ô nhiễm nhanh chóng tái diễn. Nhiều đoạn nước chuyển màu đen, ken đặc, nổi bọt, mùi hôi tạt thẳng vào khu dân cư hai bên; người dân ví kênh như "hầm vệ sinh lộ thiên" vì phải đóng cửa cả ngày trong những đợt nắng nóng. Theo thiết kế, nước thải sinh hoạt không được xả trực tiếp vào Kênh Bắc, nhưng một số cửa xả tự động bị hư hỏng khiến nước thải chảy ra kênh ngay cả khi không mưa, cộng với dòng chảy yếu làm chất lượng nước suy giảm. Nếu ngay cả một dự án cải tạo kênh đã hoàn thành mà thành phố không duy trì được vận hành và kiểm soát nguồn thải, thì bài toán duy trì những trục hạ tầng xanh phức tạp quanh sông Vinh – sông Lam sẽ càng khó hơn.
Ngầm hóa Kênh Bắc và điều kiện để Vinh bứt phá thành đô thị xanh bền vững
Trước tình trạng ô nhiễm kéo dài, Nghệ An đang nghiên cứu phương án ngầm hóa toàn bộ tuyến Kênh Bắc, từ đường Nguyễn Văn Cừ đến hồ điều hòa Hưng Hòa. Đề xuất này được đặt trong phương án mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 60m, với lòng đường chính 36m cho 10 làn xe, kết hợp đường gom và vỉa hè. Ngầm hóa được kỳ vọng tạo thêm quỹ đất giao thông, chỉnh trang cảnh quan và cải thiện môi trường đô thị, nhận được sự đồng thuận của đa số người dân, những người mong một tuyến đường khang trang và chấm dứt ô nhiễm dai dẳng. Nhưng nếu nguồn nước thải sinh hoạt vẫn chưa được kiểm soát và hệ thống thu gom, xử lý không được tổ chức lại một cách bài bản, thì "giấu" dòng nước bẩn xuống lòng đất sẽ chỉ là cách che mắt hơn là giải quyết căn nguyên. Vinh chỉ có thể thành Vinh đô thị xanh đúng nghĩa khi mọi dự án hạ tầng – từ sông Vinh cải tạo, đường ven sông Lam đến ngầm hóa Kênh Bắc – được gắn với cơ chế vận hành, bảo trì, giám sát nguồn thải và sự tham gia của cộng đồng. Nếu không, hàng chục nghìn tỷ đồng có thể tạo ra những đại lộ rộng và bờ kè mới, nhưng khó chuyển hóa thành một đô thị phát triển bền vững nơi người dân sống khỏe hơn, thở dễ hơn và gắn bó hơn với mặt nước và cây xanh quanh mình.
