Đường sắt cao tốc Bắc Nam: hạ tầng xương sống mới của quốc gia
Đường sắt cao tốc Bắc Nam là tuyến đường sắt tốc độ cao kết nối Hà Nội với TP.HCM qua các trung tâm tỉnh, đóng vai trò xương sống mới của hạ tầng giao thông Việt Nam và là công cụ chiến lược để tái cấu trúc không gian phát triển kinh tế – xã hội theo hướng kết nối vùng kinh tế hiệu quả và phát thải thấp.
Điểm mấu chốt cần khẳng định ngay: nếu nhìn dự án này chỉ như một tuyến vận tải mới, Việt Nam sẽ tự hạ thấp giá trị của một công cụ phát triển hiếm có. Trong bối cảnh cả nước chuẩn bị triển khai đường sắt cao tốc Bắc Nam, ông TC Chew, Tổng giám đốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Arup, nêu rõ Việt Nam phải tự trả lời câu hỏi muốn kết nối các đô thị lớn ra sao, mở những hành lang kinh tế nào và hướng tới mô hình tăng trưởng hiệu quả, phát thải thấp thế nào. Nói cách khác, đây là bài toán lựa chọn mô hình phát triển quốc gia, chứ không phải cuộc tranh luận thuần túy về một công trình giao thông.
Từ tuyến vận tải đến động lực kết nối vùng kinh tế
Lý do thuyết phục nhất để ưu tiên đường sắt cao tốc Bắc Nam nằm ở sức bật cho kết nối vùng kinh tế, không chỉ ở việc rút ngắn thời gian di chuyển. Một tuyến kết nối Hà Nội với TP.HCM, đi qua các trung tâm tỉnh thành trọng yếu, có thể mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm, thúc đẩy du lịch, giảm trở ngại trong di chuyển và hỗ trợ mô hình phát triển cân bằng hơn giữa các vùng. Nói thẳng, tuyến này sẽ “kéo gần” những địa phương đang bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua hạ tầng giao thông Việt Nam.
Giá trị của đường sắt cao tốc Bắc Nam vì vậy không chỉ nằm ở kết nối giao thông mà còn ở khả năng tạo động lực tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi thời gian di chuyển giữa các đô thị lớn giảm, chi phí giao dịch, chi phí logistics và chi phí cơ hội của doanh nghiệp cũng giảm theo. Hệ quả là các hành lang kinh tế mới hình thành dọc tuyến, kéo theo chuỗi công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ, logistics và các ngành liên quan. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, Việt Nam sẽ chấp nhận duy trì một cấu trúc kết nối vùng kinh tế manh mún, phụ thuộc đường bộ và dễ bị tổn thương trước tắc nghẽn.
TOD và bài toán gỡ điểm nghẽn hạ tầng giao thông Việt Nam
Một tuyến đường sắt cao tốc chỉ phát huy tốt khi toàn bộ hành trình được kết nối liền mạch. Nghĩa là, nếu hành khách xuống tàu phải đối mặt với ùn tắc, giao thông công cộng hạn chế hoặc chặng cuối kéo dài, lợi ích của tuyến sẽ bị bào mòn. Muốn đường sắt cao tốc Bắc Nam trở thành bộ khung của phát triển hạ tầng quốc gia, Việt Nam buộc phải giải quyết đồng thời bài toán kết nối metro, xe buýt, sân bay và mạng đường bộ đô thị.
Ở đây, phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) là chìa khóa. Các nhà ga cần được quy hoạch như những trung tâm đô thị tích hợp, nơi nhà ở, thương mại, không gian công cộng và các phương thức di chuyển kết nối với nhau. Làm tốt, mô hình này vừa cải thiện hiệu quả tài chính của dự án, vừa nâng chất lượng đô thị và khả năng kết nối vùng kinh tế. Ngược lại, nếu ga cao tốc chỉ là “điểm dừng” cô lập giữa khoảng trống hạ tầng, đường sắt cao tốc Bắc Nam sẽ khó có thể gỡ các điểm nghẽn hạ tầng giao thông Việt Nam đang tích tụ tại các đô thị lớn.
Chiến lược phát triển hạ tầng quốc gia dài hạn, không phải biểu tượng
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đường sắt cao tốc chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai như một chiến lược phát triển quốc gia dài hạn, thay vì một công trình mang tính biểu tượng. Đây là cảnh báo đáng suy ngẫm: tham vọng kỹ thuật và thiết kế đẹp không đủ, nếu thiếu nền tảng quản trị, tài chính và nhân lực. Với Việt Nam, câu hỏi không còn là có nên đầu tư đường sắt cao tốc hay không, mà là những nền móng cần thiết đã được chuẩn bị từ hôm nay để dự án vận hành hiệu quả, khả thi về tài chính và tạo giá trị bền vững hay chưa.
Các chương trình đường sắt quy mô lớn phụ thuộc vào chất lượng quản trị, phương thức mua sắm và khả năng triển khai, từ phân chia gói thầu, phân bổ rủi ro, quy trình phê duyệt tới thứ tự triển khai. Đồng thời, dự án là cơ hội nâng năng lực nội tại của quốc gia: kỹ thuật, công nghệ, hệ thống số, quản lý vận hành, kỹ năng thi công và chuỗi cung ứng trong nước. Theo đó, cần một kế hoạch phát triển nhân lực dài hạn, sự hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp, cùng các hợp đồng bảo đảm chuyển giao tri thức. Nếu không xây dựng được năng lực này, Việt Nam sẽ phải phụ thuộc lâu dài vào bên ngoài, đánh mất phần lớn giá trị gia tăng của dự án.
Niềm tin công chúng và lựa chọn mô hình tăng trưởng mới
Không dự án hạ tầng quốc gia nào có thể thành công nếu thiếu niềm tin công chúng. Niềm tin của người dân là điều kiện quan trọng để dự án quy mô lớn nhận được sự ủng hộ trong dài hạn. Muốn vậy, cần minh bạch về phương án tuyến, giải phóng mặt bằng, tái định cư, tổng mức đầu tư, tiến độ và lợi ích kỳ vọng, giúp người dân hiểu tác động đến khả năng di chuyển, tiếp cận và cơ hội kinh tế. Minh bạch không chỉ để trấn an dư luận, mà để tạo áp lực buộc toàn bộ chuỗi ra quyết định phải nâng chất lượng quản trị hạ tầng giao thông Việt Nam.
Ở tầng sâu hơn, đường sắt cao tốc Bắc Nam là phép thử cho lựa chọn mô hình tăng trưởng. Chúng ta muốn duy trì cách phát triển dựa trên mở rộng đường bộ, chấp nhận tắc nghẽn và phát thải cao, hay chuyển sang hạ tầng phát triển hạ tầng quốc gia phát thải thấp, gắn với kết nối vùng kinh tế hài hòa hơn? Câu trả lời nằm trong cách Việt Nam thiết kế, triển khai và vận hành tuyến đường sắt này. Nếu coi đây là trục xương sống để tái định hình không gian phát triển, đường sắt cao tốc Bắc Nam có thể trở thành dự án gỡ điểm nghẽn hạ tầng hiếm hoi tạo động lực tăng trưởng cho toàn bộ nền kinh tế, thay vì chỉ thêm một “siêu công trình” để kể lại.
