Tiểu thương tuổi cao: Khi vỉa hè trở thành đường dài cuối đời
Tiểu thương tuổi cao bán hàng vỉa hè là những người đã ngoài 60, 70 tuổi vẫn ngày ngày ngồi bên gánh hàng, xe đẩy hoặc góc phố, dùng chút sức lực cuối đời để mưu sinh, duy trì kinh tế gia đình và níu giữ nghề truyền thống, trong bối cảnh sức khỏe suy giảm và an sinh xã hội chưa đủ nâng đỡ họ. Đây không chỉ là câu chuyện đời sống cơm áo gạo tiền, mà còn là tấm gương về sự kiên cường và cả những nỗi lo cho tuổi già nơi vỉa hè đô thị.
Nhìn vào những tiểu thương tuổi cao, điều đầu tiên phải nói thẳng là: họ không phải đang “thích làm cho vui”, mà buộc phải làm để sống. Vỉa hè với họ là chỗ làm việc, là nguồn thu nhập, là chiếc “cần câu cơm” cuối cùng khi sức khỏe không cho phép đi làm ở đâu khác, nhưng trách nhiệm đối với con cháu vẫn còn đó. Sự hiện diện của họ trên lề đường là câu trả lời rõ nhất cho những khoảng trống của hệ thống an sinh, của bảo hiểm tuổi già và của sự chia sẻ cộng đồng dành cho người cao tuổi.
Vợ chồng bà Nguyễn Kim Huê: 68 và 75 tuổi vẫn bán hột vịt lộn nuôi con bệnh
Trong căn nhà trọ chật hẹp, ẩm thấp, bà Nguyễn Kim Huê 68 tuổi và chồng là ông Lý Xuân Huê 75 tuổi vẫn lặng lẽ chuẩn bị từng chiếc rổ nhựa, lau bình xốp giữ nhiệt để chiều đến đẩy xe ra bán hột vịt lộn trên vỉa hè. Cơn mưa lớn có thể khiến xe hàng phải tạm gác, nhưng không thể làm nhẹ đi gánh nặng kinh tế gia đình đang dồn lên đôi vai già. Hơn 40 năm qua, góc đường Bạch Đằng là nơi họ bám lề đường mưu sinh, tối tối đẩy xe ra bán đến tận nửa đêm rồi lại dọn về nhà trọ.
Động lực giữ hai thân già ở lại trên vỉa hè không phải là tham vọng mà là trách nhiệm gia đình. Có đêm đắt hàng, bà bán được cả trăm trứng, đủ để hai vợ chồng trang trải thuốc men, lo cho đứa con trai gần 40 tuổi mắc bệnh trầm cảm, không giao tiếp với ai, cũng không thể tự lao động. Khi dự án giải tỏa bờ kè buộc họ rời căn nhà sàn ven rạch, tiền nhận được không đủ mua nhà khác, buộc phải về Tây Ninh rồi lại quay về thành phố thuê trọ để tiếp tục mưu sinh. Khách quen mất, điểm bán mới chỉ tiêu thụ được 20–30 trứng mỗi đêm, tiền lời ít ỏi chỉ đủ rau cháo. Tai nạn giao thông khiến bà bất tỉnh, đầu phải khâu nhiều mũi, nhưng vừa khô vết thương, bà lại muốn đẩy xe ra bán, chỉ mong còn sức thêm vài năm nữa để lo cho con bệnh là mãn nguyện.
Ông Lê Tiến Dũng: Bốn thập kỷ khắc chữ thủ công trên một góc vỉa hè
Nếu vợ chồng bà Huê cho thấy mặt trái khắc nghiệt của kinh tế gia đình, thì câu chuyện của ông Lê Tiến Dũng lại phơi ra một nỗi lo khác: nghề truyền thống bị bỏ quên. Sinh năm 1959, quê Hải Dương, nay là Hải Phòng, ông gắn bó cả đời với nghề khắc chữ thủ công. Nơi làm việc của ông nằm khiêm tốn ở góc đường Lê Lợi – Nam Kỳ Khởi Nghĩa, giữa trung tâm thành phố nhưng lại là một góc vỉa hè nhỏ của người thợ già. Hơn 40 năm giữ nghề, mỗi nét khắc với ông không chỉ là hoa tay và sự kiên nhẫn, mà còn là câu chuyện trân trọng những dấu mốc thời gian trên vật dụng của người khác.
Trước năm 2010, con phố khắc chữ từng sầm uất với học sinh, sinh viên, người tìm quà cưới, tân gia; mùa cao điểm ông làm từ sáng đến mịt tối. Hôm nay, thói quen tiêu dùng thay đổi, học sinh chuyển sang bút bi dùng rồi bỏ, sự kiện ít tặng quà hiện vật, máy laser và CNC cho ra sản phẩm nhanh và đồng đều. Nghề khắc chữ teo tóp dần, từ cả một con phố chỉ còn vài tấm biển, rồi thu lại thành chiếc bàn nhỏ của ông trên vỉa hè. Ông trụ lại nhờ nhận những ca khó mà máy móc “bó tay”, từ khắc đoạn văn dài trên bình trà gốm sứ cong tròn đến tên trên cây bút hàng chục triệu, vật liệu dễ hỏng nếu dùng tia laser. Đối với ông, món đồ quý được tặng mà có thêm dòng chữ lưu niệm bằng tay sẽ mang ý nghĩa khác, bởi chứa “tâm hồn người thợ” và là một nét văn hóa.
Không thể bỏ nghề: Truyền lại chữ Tâm và gánh hàng cho thế hệ sau
Điểm chung của những tiểu thương tuổi cao là họ không nói đến chuyện “nghỉ hưu”, mà nói đến chuyện “không thể bỏ nghề”. Tuổi cao, biết mình khó có thể cầm mũi khắc mãi, ông Dũng bắt đầu truyền nghề cho con trai là anh Lê Hải Dương. Ban đầu anh theo nghề để thoát cảnh ngồi văn phòng, nhưng càng làm càng thấm giá trị nghề của cha. Họ không xem khắc chữ chỉ là dịch vụ, mà là nghề truyền thống cần giữ, là chữ “Tâm” muốn khắc cho chính mình, là sự tử tế nằm trong từng nét khắc trao cho khách.
Anh Dương phải tập hàng nghìn lần để tay quen từng nét, khống chế dụng cụ trên bề mặt cong cứng; nhận 100 sản phẩm thì phải giao đủ 100, chỉ cần xước một nét là phải tự đền chi phí toàn bộ. Dẫu có ngày ế ẩm chỉ bỏ túi 50.000 đồng, anh vẫn khẳng định “không có bỏ nghề được”, coi đây là giai đoạn khó khăn của thị trường và tin sẽ có những ngày tươi sáng hơn. Câu nói đó, cộng với hình ảnh vợ chồng bà Huê mong “còn sức bán vài ba năm nữa để lo cho con bệnh là mãn nguyện”, cho thấy một điều: kinh tế bấp bênh và trách nhiệm gia đình đã giữ những tiểu thương tuổi cao bám vỉa hè, nhưng chính tình yêu nghề và ý thức về truyền thống mới là thứ giúp họ không gục ngã trước thời cuộc.
Giữ vỉa hè cho người già: Từ sự cảm thông đến thay đổi chính sách
Những câu chuyện đời sống của vợ chồng bà Huê và cha con ông Dũng đặt ra một câu hỏi nhức nhối: xã hội sẽ đối xử thế nào với tiểu thương tuổi cao trên vỉa hè? Khi nhìn họ như người “gây cản trở giao thông” hay “lấn chiếm lòng lề đường”, chúng ta đang bỏ qua sự thật rằng vỉa hè là nơi họ nuôi con bệnh, giữ nghề truyền thống, và trả nợ ân tình với cuộc đời. Thay vì chỉ nghĩ đến việc dẹp hàng rong, cần nhìn vỉa hè như không gian kinh tế gia đình của người yếu thế, nơi mỗi gánh hàng là một hệ sinh kế.
Ở góc độ chính sách, đây không còn là chuyện riêng của vài phận đời. Việc hỗ trợ chỗ bán ổn định, an toàn giao thông, thủ tục đơn giản cho nghề truyền thống, bảo hiểm y tế và an sinh cho người cao tuổi không phải là sự ban phát, mà là trách nhiệm. Khi một xã hội để những người 68, 75 tuổi vẫn phải đội mưa, vượt tai nạn để bán hột vịt lộn nuôi con bệnh, hoặc để người thợ già hơn bốn thập kỷ khắc chữ phải chứng kiến cả con phố nghề co lại còn một góc nhỏ, thì sự thịnh vượng ấy vẫn còn thiếu chiều sâu nhân văn. Giữ những người như họ trên vỉa hè không chỉ là cho phép tồn tại, mà là chủ động tạo điều kiện để chữ “Tâm” và tình người vẫn còn hiện diện giữa đô thị hóa.
