Kinh doanh ẩm thực số: khi vỉa hè mở thêm một cánh cửa trên điện thoại
Kinh doanh ẩm thực số là mô hình trong đó tiểu thương đường phố và các hộ bán đồ ăn truyền thống không chỉ phục vụ khách tại quầy, mà còn đưa thực đơn lên nền tảng giao hàng và mạng xã hội để khách tìm kiếm, đặt món, thanh toán và nhận hàng hoàn toàn qua điện thoại, tạo thêm một dòng doanh thu song song với chiếc xe hàng hay ki-ốt quen thuộc.
Nhiều người vẫn nghĩ bán hàng qua app là việc của nhà hàng lớn, nhưng thực tế, các quán bánh canh, xoa xoa hạt lựu hay những mẻ cá kho, tép rang quê nhà đang chứng minh điều ngược lại. Ba chị em ở Thanh Hóa khởi nghiệp từ vài chục đơn cho người quen, từng bước chuẩn hóa sản phẩm, đưa đặc sản quê lên các kênh trực tuyến và xây dựng mô hình doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Tại một khu chợ lâu đời, các gian hàng truyền thống bắt đầu có thêm “phiên bản số”, cho phép người dân và du khách đặt món ngay trên ứng dụng Grab. Đây không còn là câu chuyện thử nghiệm, mà là một bước chuyển cấu trúc trong cách tiểu thương đường phố tiếp cận thị trường.
Từ gian bếp mẹ đến mô hình hybrid: bán tại quê, mở thị trường trên mạng
Trường hợp ba chị em Nguyễn Thị Hương, Nguyễn Thị Hạnh và Nguyễn Thị Hà ở Thanh Hóa cho thấy: điểm xuất phát có thể rất nhỏ, nhưng tư duy số hóa mới là thứ tạo nên bước nhảy doanh thu. Từ những món cá kho, tép rang, ruốc thịt, mắm từng chỉ xuất hiện trong gian bếp gia đình, họ bắt đầu bán cho đồng nghiệp, bạn bè, rồi nhìn thấy nhu cầu vượt ra khỏi vòng quen biết. Đầu năm 2023, ba chị em góp khoảng 90 triệu đồng để thử sức, phân chia rõ việc tài chính, nguyên liệu, đóng gói và xây dựng kênh bán hàng online.
Đây là mô hình hybrid điển hình: sản xuất vẫn đặt tại quê, dựa trên nguyên liệu và công thức địa phương, nhưng đầu ra lại mở rộng nhờ kinh doanh ẩm thực số. Hà phụ trách chụp ảnh, tạo nội dung và bán hàng trên mạng xã hội, giúp các mẻ hàng quê vượt khỏi phạm vi xã Hoằng Phú và tiếp cận khách ở nhiều tỉnh khác. Tháng đầu tiên, doanh thu khoảng 18 triệu đồng; kết thúc năm đầu, doanh thu đạt khoảng 1,1 tỷ đồng và năm thứ hai tăng lên khoảng 2,4 tỷ đồng, hơn gấp đôi năm đầu tiên. Đó là con số nhiều tiểu thương đường phố khó tưởng tượng nếu chỉ bán quanh quẩn một khu chợ.
| Giai đoạn | Cách bán hàng | Kết quả nổi bật |
|---|---|---|
| Khởi đầu | Bán cho người quen, gửi xe khách | Tháng đầu doanh thu khoảng 18 triệu đồng |
| Năm 1 | Chuẩn hóa sản phẩm, bán qua mạng xã hội | Doanh thu khoảng 1,1 tỷ đồng |
| Năm 2 | Mở rộng kênh trực tuyến, giữ bếp tại quê | Doanh thu khoảng 2,4 tỷ đồng |
Chợ truyền thống thêm phiên bản số: GrabFood, GrabMart và khách mới
Nếu mô hình ở Thanh Hóa là ví dụ một hộ tự đi tìm thị trường số, thì câu chuyện tại một khu chợ lâu đời lại cho thấy vai trò của nền tảng giao hàng trong việc mở cửa số cho cả cộng đồng tiểu thương đường phố. Các quán như Bánh canh Nam Phổ Bà Ba hay ki-ốt xoa xoa hạt lựu Cô Châm vốn gắn bó hàng chục năm với chợ, phục vụ khách trực tiếp tại quầy. Điểm yếu trước đây là khả năng tiếp cận khách mới phụ thuộc vào lượng người đi chợ mỗi ngày. Khi việc tìm kiếm, đặt món và mua sắm qua điện thoại ngày càng quen thuộc, một kênh bán hàng trực tuyến có thể bổ sung điểm chạm với nhóm khách mới, trong đó có khách du lịch.
Trong khuôn khổ mô hình “Chợ Cồn chuyển đổi số”, Grab phối hợp ban quản lý chợ hỗ trợ tiểu thương mở gian hàng trên GrabFood, GrabMart, đồng thời làm quen với cách tiếp nhận và xử lý đơn online. Các gian hàng có thêm nơi để người dân và du khách tìm kiếm, đặt mua món ăn trên nền tảng giao hàng này. Theo ghi nhận, ngay những ngày đầu đưa Xoa xoa hạt lựu Cô Châm lên nền tảng số, đơn online chiếm khoảng 30% tổng doanh thu hàng ngày – tỷ lệ mà nếu chỉ phục vụ khách mua trực tiếp thì khó có thể đạt được. Câu nói ấy là minh chứng rõ ràng: bán hàng qua app không chỉ “cho vui”, mà tạo thêm một nguồn thu đáng kể.
Doanh thu tăng nhưng không phải bằng mọi giá: chuẩn hóa, giới hạn đơn, giữ chất lượng
Điều thường bị bỏ qua trong các câu chuyện tăng trưởng doanh thu là mặt trái của việc nhận quá nhiều đơn khi chưa chuẩn hóa quy trình. Ba chị em Thanh Hóa từng đối diện sự cố bẽ mặt: một lô hàng gửi đi xa bị bung nắp khiến sản phẩm chảy ra ngoài; họ phải hoàn tiền và gửi lại toàn bộ đơn mới cho khách. Khoảnh khắc ấy cho thấy khoảng cách giữa món nhà làm ngon và một sản phẩm đủ tiêu chuẩn bán trên thị trường là rất lớn. Sau lần đó, họ quyết định giới hạn số đơn mỗi ngày và thông báo trước thời gian giao hàng, thay vì cố nhận tất cả rồi không đảm bảo chất lượng.
Ngay cả với tiểu thương ở chợ, số hóa cũng được nhấn mạnh là vai trò hỗ trợ, chứ không thay thế giá trị cốt lõi của khu chợ truyền thống. Quán bánh canh hay xoa xoa vẫn phải giữ nguồn nguyên liệu tươi sạch, công thức gia truyền; việc bán hàng qua app chỉ là thêm một kênh giúp món ăn đến được với những người không có mặt tại chợ. Trong thời gian tới, ban quản lý chợ dự kiến tiếp tục phối hợp các đơn vị đồng hành để hỗ trợ các hộ kinh doanh ứng dụng công nghệ số phù hợp và hiệu quả hơn. Ở Thanh Hóa, ba chị em đặt mục tiêu ngắn hạn là làm tốt sản phẩm hiện có, nâng tỷ lệ khách quay lại và từng bước đáp ứng điều kiện để tiếp cận thêm kênh phân phối mới. Điểm chung ở đây: doanh thu tăng phải song hành với sự hài lòng bền vững của khách hàng.
Từ vỉa hè đến ứng dụng: cơ hội bảo tồn ẩm thực địa phương và nâng tầm tiểu thương
Điều thú vị là kinh doanh ẩm thực số không làm mất đi chất “địa phương”, mà ngược lại, giúp bảo tồn và quảng bá nó tốt hơn. Từ gian bếp nhỏ của gia đình, những món quê vì thế có thêm một hành trình mới: trở thành sản phẩm tạo thu nhập, việc làm và hướng khởi nghiệp ngay trên chính quê hương. Ở một khu chợ lâu đời, bánh canh Nam Phổ, xoa xoa hạt lựu và nhiều món đặc sản khác vốn gắn với ký ức bao thế hệ, giờ có thêm một “cánh cửa” để đến gần hơn với khách hàng trên môi trường số. Số hóa chợ không đơn thuần là thêm kênh bán hàng, mà còn mở hướng để món ăn, đặc sản của khu chợ truyền thống được nhiều người dân và du khách khám phá hơn.
Nhìn rộng hơn, mô hình hybrid kết hợp vị trí truyền thống và bán hàng trực tuyến là con đường thực tế nhất cho tiểu thương đường phố lúc này. Họ không cần bỏ xe bánh tráng, bỏ ki-ốt hay bỏ gian bếp mẹ; họ cần học cách chụp ảnh, mô tả món ăn, nhận đơn trên app, kiểm soát chất lượng và giao hàng đáng tin cậy. Người dùng thì được hưởng lợi: có thể dễ dàng thưởng thức món ngon chợ ngay trên ứng dụng, không phụ thuộc vào thời gian, khoảng cách. Còn tiểu thương, thay vì bị bó cứng trong vài trăm mét vỉa hè, có thể tiếp cận khách ở nhiều khu vực, nhiều thành phố. Nếu một thế hệ tiểu thương chấp nhận bước qua cánh cửa số, vỉa hè sẽ không còn là giới hạn cuối cùng của giấc mơ kinh doanh.
