Đo năng lực AI thay vì chỉ kiểm tra khả năng dùng công cụ
AI or Behind là cuộc thi dành cho học sinh THPT trên toàn quốc, sử dụng bài thi theo tiêu chuẩn quốc tế để đánh giá kiến thức và kỹ năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo, từ AI tạo sinh đến kiểm chứng thông tin và phát triển giải pháp công nghệ. Ngày 31/10 tại Hà Nội, Viettel và Tổ chức Giáo dục IIG Việt Nam phát động cuộc thi cho năm học 2026-2027. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc học sinh có thể tạo câu trả lời nhanh đến đâu, mà ở khả năng hiểu cách AI hoạt động, nhận ra giới hạn của kết quả và đưa công nghệ vào giải quyết vấn đề. Bài thi do Pearson - Certiport cung cấp, bao quát mô hình AI tạo sinh, kỹ thuật viết câu lệnh, đạo đức, pháp lý, tác động xã hội và ứng dụng thực tế. Một sân chơi như vậy có ý nghĩa hơn bài kiểm tra mẹo sử dụng công cụ: nó đặt tư duy và trách nhiệm vào cùng một thước đo.
Cách dự thi: cá nhân trước, làm việc nhóm ở vòng quốc gia
Vòng đầu diễn ra từ ngày 2/11 đến 30/12/2026. Học sinh thi cá nhân tại trường, trên máy tính và có thể làm bài bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh; tham gia miễn phí. Thí sinh đạt từ 700/1.000 điểm được cấp chứng nhận điện tử. Sau vòng cơ sở, mỗi trường chọn tối đa 15 nhóm, mỗi nhóm từ ba đến năm học sinh, vào vòng loại quốc gia. Dự kiến ngày 14/3/2027, các nhóm sẽ thể hiện khả năng sử dụng những công cụ như ChatGPT, Gemini, tinh chỉnh câu lệnh, kiểm chứng kết quả và dùng AI có trách nhiệm. Vòng chung kết dự kiến diễn ra ngày 11/4/2027 tại Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh; lễ tổng kết, trao giải dự kiến tổ chức trong tháng 5/2027. Lộ trình này tạo cơ hội để học sinh bắt đầu ở trường mình, rồi tiến tới thử thách hợp tác và ứng dụng.
- Vòng cơ sở: thi cá nhân tại trường, bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh.
- Vòng loại quốc gia: làm việc theo nhóm, ứng dụng công cụ AI và kiểm chứng kết quả.
- Vòng chung kết: dự kiến tổ chức tại ba thành phố lớn vào tháng 4/2027.
Giá trị lớn nhất là thói quen kiểm chứng
Cuộc thi xuất hiện khi giáo dục AI đã được đưa chính thức vào các cơ sở giáo dục phổ thông từ năm học 2025-2026. AI ngày càng hiện diện trong đời sống, nên học sinh cần được trang bị không chỉ kỹ năng tạo nội dung mà cả cách đánh giá nội dung ấy. Một câu trả lời trôi chảy không đồng nghĩa với thông tin chính xác; vì thế, kiểm tra nguồn và đối chiếu dữ kiện phải trở thành thói quen, không chỉ là yêu cầu để vượt qua một vòng thi. AI nên hỗ trợ tự học và gợi mở ý tưởng, chứ không thay thế tư duy độc lập. Đây cũng là lý do cuộc thi đáng quan tâm với học sinh ở nhiều địa phương: một sân chơi mở rộng có thể giúp các em tiếp cận chuẩn đánh giá và công cụ thực hành, thay vì để cơ hội học AI chỉ tập trung ở một số trường có điều kiện.
Tổng tiền thưởng được công bố là 280 triệu đồng, gồm một giải Nhất 100 triệu đồng, hai giải Nhì mỗi giải 40 triệu đồng, ba giải Ba mỗi giải 20 triệu đồng và bốn giải Khuyến khích mỗi giải 10 triệu đồng. Phần thưởng có sức hút, nhưng không nên là thước đo duy nhất của giá trị cuộc thi. Với phần đông thí sinh, chứng nhận và trải nghiệm thực hành có thể quan trọng hơn thứ hạng; với nhà trường, hoạt động này có ích nhất khi được tổ chức rộng rãi, để phát hiện năng lực và bồi dưỡng tiếp sau cuộc thi.
Sân chơi tốt cần đi cùng cơ hội tiếp cận rộng
AI or Behind đặt ra một hướng đánh giá cần thiết: năng lực AI không chỉ là biết viết prompt hay thao tác với ứng dụng, mà còn là biết đặt câu hỏi, kiểm tra đầu ra và cân nhắc hệ quả khi sử dụng công nghệ. Việc dùng bài thi theo chuẩn quốc tế tạo một điểm tham chiếu có ích, song một kỳ thi không thể thay thế quá trình học tập lâu dài. Giá trị bền vững sẽ phụ thuộc vào việc học sinh có được thực hành, giáo viên có điều kiện hướng dẫn và cơ hội tham gia có đến được với trường ở vùng khó khăn hay không. Nếu những điều đó được chú trọng, cuộc thi AI này có thể trở thành bước khởi đầu thiết thực để học sinh THPT hình thành năng lực AI an toàn, có trách nhiệm và gắn với giải quyết vấn đề, thay vì chỉ chạy theo thành tích.
