Từ công trình nghiên cứu đến giá trị kinh tế
Thương mại hóa nghiên cứu là quá trình chuyển tri thức, công nghệ và tài sản trí tuệ hình thành trong trường đại học, viện nghiên cứu thành sản phẩm hoặc dịch vụ có người dùng và giá trị kinh tế. Đây không phải phần việc có thể giao riêng cho phòng thí nghiệm: doanh nghiệp cần tham gia từ lúc xác định bài toán để kết quả có đường ra thị trường. Năng lực nghiên cứu đang tăng nhanh. Năm 2025, khối giáo dục đại học có 21.014 công bố thuộc Scopus, tăng 16,1% so với năm trước và chiếm 83,61% tổng công bố cả nước; trong chín tháng đầu năm 2026, các trường nộp 513 đơn đăng ký sáng chế, vượt tổng số 496 đơn của cả năm 2025. Nhưng nguồn thu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mới chiếm 4,94% tổng thu trong tập dữ liệu chuẩn cơ sở giáo dục đại học năm 2025, dù tăng 58,07% so với năm trước. Khoảng cách giữa năng lực tạo tri thức và khả năng bán được kết quả vẫn là vấn đề cốt lõi.
Doanh thu có thật, nhưng chưa thành dòng thu phổ biến
Một số trường đã chứng minh chuyển giao công nghệ có thể tạo nguồn thu đáng kể. Trường Đại học Bách khoa thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 137 tỷ đồng doanh thu thương mại hóa năm 2025, khoảng 60% đến từ nghiên cứu theo đặt hàng; Đại học Quốc gia Hà Nội thu trên 52 tỷ đồng từ chuyển giao khoa học và công nghệ trong cùng năm. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, doanh thu dịch vụ khoa học và công nghệ vượt 41,2 tỷ đồng trong sáu tháng đầu năm 2026. Các con số này cho thấy mô hình đại học doanh nghiệp không phải khẩu hiệu, nhưng cũng không thể lấy vài đơn vị dẫn đầu làm đại diện cho toàn hệ thống. Nguồn thu chung vẫn nhỏ so với tổng thu, còn nghiên cứu chỉ tạo ra doanh thu bền vững khi có khách hàng, đơn vị tiếp nhận và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Vì vậy, doanh thu cần được nhìn cùng chất lượng tác động: công nghệ có được dùng, cải tiến và tạo hiệu quả ngoài phòng thí nghiệm hay không.
Hợp tác tạo ra sản phẩm và lợi ích cụ thể
Liên kết viện trường với doanh nghiệp là điều kiện đưa khoa học và công nghệ vào sản xuất, dịch vụ; các dự án đã có kết quả thực tế thay vì chỉ dừng ở biên bản hợp tác. Năm 2026, Viettel và Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội bàn giao, ứng dụng ba sản phẩm: trợ lý lập trình CoDev, mô hình ngôn ngữ viễn thông TelcoLLM và nền tảng AI Platform. Đây là ví dụ cho thấy doanh nghiệp tham gia đủ sớm có thể giúp sản phẩm nghiên cứu đi vào vận hành. Tác động còn thể hiện trong những lĩnh vực gần với đời sống. Hợp tác giữa Viện Công nghiệp Giấy và Xenluylô với Công ty Giấy Sông Đuống giúp giảm 10,8% điện năng tiêu thụ và tăng 5,09% tốc độ máy xeo; giống OM 18 và OM 9577 được chuyển giao cho Tập đoàn Lộc Trời với mức chi trả 200 đồng cho viện trên mỗi kilôgam giống bán ra. Giá trị của chuyển giao vì thế không chỉ nằm ở khoản thu của trường, mà còn ở năng suất, chi phí và sản phẩm đến tay người sử dụng.
Điểm nghẽn nằm ở khâu nối cung cầu
Trở ngại lớn nhất không phải thiếu công bố hay sáng chế, mà là nghiên cứu thường chưa đạt mức sẵn sàng doanh nghiệp cần. Theo thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nhiều kết quả dừng ở TRL 3–4, trong khi doanh nghiệp thường chỉ sẵn sàng tiếp nhận công nghệ ở TRL 6–7 trở lên. Thêm vào đó, 484 trong 1.022 sản phẩm, công nghệ được tập hợp đến tháng 10/2026 chưa xác định mức sẵn sàng công nghệ theo cách thống nhất, khiến việc định giá, tìm đối tác và chào chuyển giao khó hơn. Mức độ hợp tác cũng chưa tương xứng với năng lực nghiên cứu: công bố có doanh nghiệp tham gia chỉ chiếm 3,7% tổng công bố Scopus năm 2025. Nếu trường đánh giá thành công chủ yếu bằng bài báo, còn doanh nghiệp chỉ tìm công nghệ gần sẵn sàng thương mại, hai bên sẽ gặp nhau quá muộn. Hợp tác viện–trường–doanh nghiệp vì vậy cần được thiết kế quanh nhu cầu và khả năng tiếp nhận, thay vì bắt đầu từ nguồn cung nghiên cứu sẵn có.
Đặt hàng rõ, chia sẻ rủi ro, đo bằng ứng dụng
Giải pháp nên bắt đầu từ bài toán công nghệ của doanh nghiệp, ngành và địa phương. Đơn đặt hàng cần nêu mục tiêu, tính năng, mức sẵn sàng, tiêu chí nghiệm thu, đơn vị tiếp nhận và khả năng chi trả; nếu thiếu các điều kiện này, dự án có thể hoàn thành về học thuật nhưng không có người mua hoặc nơi ứng dụng. Doanh nghiệp nên tham gia từ khâu xác định vấn đề, cùng đầu tư nguồn lực và cam kết tiếp nhận sản phẩm nếu đáp ứng yêu cầu. Nhà nước có thể hỗ trợ giai đoạn phát triển công nghệ bằng quỹ đồng tài trợ, đồng thời thúc đẩy liên minh nghiên cứu giữa nhà nước, trường và doanh nghiệp, doanh nghiệp khởi nguồn từ trường cùng các công viên khoa học, công nghệ tại đô thị đại học. Cần đo hiệu quả bằng sản phẩm được tiếp nhận, doanh thu, mức cải thiện năng suất và lợi ích chia sẻ, không chỉ bằng số đề tài hay sáng chế. Những hợp tác như dự án cuộn kháng bù ngang 500 kV, tổng kinh phí khoảng 82,49 tỷ đồng với ngân sách hỗ trợ khoảng 22,25 tỷ đồng, cho thấy sự kết hợp nguồn lực có thể đưa công nghệ phức tạp đến gần ứng dụng hơn.
