Gia Lai trước bước ngoặt tài chính khí hậu và đầu tư bền vững
Tài chính khí hậu Gia Lai là tổng thể các nguồn vốn quốc tế và trong nước được định hướng để vừa giảm khí thải Việt Nam, vừa nâng cao năng lực chống chịu của địa phương trước biến đổi khí hậu, đồng thời tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng nông nghiệp xanh Tây Nguyên gắn với bảo vệ rừng, phát triển sinh kế bền vững và đầu tư bền vững Gia Lai. Dự án Giảm thiểu khí thải tại khu vực Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung bộ (RECAF) khởi động tại Pleiku không chỉ là thêm một chương trình môi trường, mà là cơ chế để tỉnh bước vào quỹ đạo "kinh tế xanh" với hỗ trợ từ quỹ GCF IFAD. Song song, làn sóng thu hút 218 dự án với tổng vốn đăng ký khoảng 192.700 tỷ đồng đã giúp Gia Lai vượt 28% kế hoạch, cho thấy địa phương đang ở thời điểm hiếm có để tái định vị chiến lược phát triển.
RECAF và tham vọng nông nghiệp xanh Tây Nguyên
Điểm quan trọng nhất của RECAF không nằm ở con số đầu tư, mà ở cách dự án dịch chuyển tư duy phát triển của Gia Lai: kinh tế phải xoay quanh rừng chứ không lấy rừng làm "chi phí" phát triển. Dự án được triển khai tại bốn tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng, Khánh Hòa và Gia Lai, hướng tới mục tiêu giảm phát thải 6,68 triệu tấn CO₂ quy đổi. Đây là mức cắt giảm đủ lớn để buộc chính quyền địa phương phải nghiêm túc thiết kế lại mô hình sử dụng đất, sản xuất nông nghiệp và quản lý tài nguyên rừng. Một câu nhấn mạnh từ tài liệu dự án là: "Thông qua các mô hình sinh kế gắn với bảo vệ rừng, RECAF hướng đến phát triển kinh tế xanh, nâng cao giá trị nông sản và tạo sinh kế bền vững cho người dân". Nếu Gia Lai tận dụng được, đây sẽ là nền tảng thật sự cho nông nghiệp xanh Tây Nguyên, thay vì các khẩu hiệu ngắn hạn.
Tác động xã hội: phép thử cho công bằng trong chuyển đổi xanh
RECAF sẽ là phép thử xem mô hình tài chính khí hậu Gia Lai có đặt người dân – đặc biệt nhóm yếu thế – ở trung tâm hay không. Dự án dự kiến có 420.000 người dân hưởng lợi trực tiếp và hơn 1 triệu người hưởng lợi gián tiếp. Con số này chỉ có ý nghĩa nếu lợi ích không dừng ở vài mô hình thí điểm. Khoảng 6.000 hộ nghèo, cận nghèo và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu được kỳ vọng nâng khả năng thích ứng thêm 25%, cùng 12.500 hộ phụ thuộc vào nông nghiệp và rừng – chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số và phụ nữ – được tăng cường khả năng chống chịu. Dự án đặt mục tiêu có 3.000 hộ tăng thu nhập tối thiểu 20%, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo giảm 1–1,5% mỗi năm. Những mục tiêu rất cụ thể này buộc tỉnh phải bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh không tạo thêm nhóm bị bỏ lại phía sau.
Làn sóng đầu tư và rủi ro Gia Lai bị cuốn khỏi quỹ đạo xanh
Trong chín tháng, Gia Lai đã thu hút 218 dự án với tổng vốn khoảng 192.700 tỷ đồng, vượt 28% chỉ tiêu 170 dự án được giao. Nghe ấn tượng, nhưng cấu trúc dòng tiền lại cho thấy một rủi ro rõ: công nghiệp chiếm 113 dự án với khoảng 153.700 tỷ đồng, tương đương gần 80% tổng vốn đăng ký. Trong khi đó, nông, lâm nghiệp và thủy sản có 55 dự án với khoảng 14.300 tỷ đồng – nhiều về số lượng nhưng yếu về quy mô. Nếu Gia Lai không gắn chặt tiêu chí đầu tư bền vững với các chuẩn mực giảm khí thải Việt Nam, làn sóng công nghiệp có thể đi ngược xu hướng nông nghiệp xanh Tây Nguyên mà RECAF đang cố xây dựng. Việc nhiều dự án chọn vị trí gần vùng nguyên liệu thay vì vào khu kinh tế, khu công nghiệp cho thấy doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội từ nông nghiệp, nhưng tỉnh cần đặt ra chuẩn môi trường đủ chặt để những dự án này không làm gia tăng áp lực lên rừng và nguồn nước.
Từ mục tiêu che phủ rừng đến chiến lược trung tâm nông nghiệp xanh
Theo mục tiêu đến năm 2030, dự án RECAF sẽ góp phần duy trì tỷ lệ che phủ rừng của tỉnh đạt 46,5% và giảm 1,2 triệu tấn CO₂ quy đổi. Đây không nên chỉ được xem là chỉ số kỹ thuật, mà là "giới hạn đỏ" để Gia Lai kiểm soát mọi quyết định phát triển – từ cấp phép dự án, đánh giá tác động môi trường đến quy hoạch vùng nguyên liệu. Việc khu vực khu kinh tế, khu công nghiệp mới đạt 22/46 dự án theo chỉ tiêu cho thấy địa bàn này còn nhiều dư địa để bổ sung nguồn vốn trong những tháng cuối năm. Câu hỏi là: Gia Lai muốn lấp đầy khoảng trống ấy bằng những ngành nào, và có dám ưu tiên các chuỗi giá trị nông sản gắn với kinh tế rừng, năng lượng tái tạo, chế biến xanh? Nếu tỉnh dám dùng tiêu chí khí hậu làm "bộ lọc" cho toàn bộ chiến lược phát triển, quỹ GCF IFAD sẽ không chỉ là nguồn tài trợ, mà là động lực để Gia Lai trở thành trung tâm nông nghiệp xanh Tây Nguyên đúng nghĩa.
