Từ thủ phủ điện tử tới tham vọng trung tâm bán dẫn
Bắc Ninh định vị mình trở thành trung tâm bán dẫn quốc gia bằng cách chuyển dịch từ lợi thế là thủ phủ công nghiệp điện tử sang phát triển công nghiệp lõi bán dẫn, gắn với mô hình thành phố thông minh và cụm công nghiệp điện tử định hướng công nghệ cao, nhằm nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và thu hút thêm các tập đoàn hàng đầu tham gia hệ sinh thái sản xuất – R&D tại địa phương. Đây không phải là bước đi tự phát, mà là lựa chọn chiến lược: khi sản xuất điện tử chiếm hơn 70% giá trị kinh tế của tỉnh, tiếp tục gia công giá rẻ sẽ nhanh chóng chạm trần. Muốn giữ vai trò đầu tàu, Bắc Ninh buộc phải bước vào sân chơi bán dẫn – nơi giá trị gia tăng cao hơn và cạnh tranh khốc liệt hơn. Tham vọng này đặt câu hỏi trực diện: hạ tầng, chính sách và nguồn nhân lực hiện có liệu đã đủ để vượt lên so với các cực công nghiệp khác trong nước, chứ chưa nói đến khu vực.
Hệ sinh thái cụm công nghiệp điện tử: bệ phóng nhưng cũng là phép thử
Điểm mạnh lớn nhất của Bắc Ninh là hệ sinh thái cụm công nghiệp điện tử đã hình thành tương đối đầy đủ, với ngành sản xuất điện tử chiếm tới hơn 70% giá trị công nghiệp và sự hiện diện của nhiều tập đoàn toàn cầu. Khoảng 40 khu công nghiệp đã được phê duyệt, hạ tầng giao thông, cấp điện, cấp thoát nước được đánh giá là đồng bộ, kết nối thuận lợi với tam giác kinh tế phía Bắc Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh. Đây chính là nền tảng để tỉnh nói về “phát triển công nghiệp lõi” và coi bán dẫn là bước nâng cấp tự nhiên của chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, điểm yếu lại nằm ở chỗ chính hệ sinh thái này vẫn mang nặng tính gia công. Các dự án bán dẫn và phụ trợ mới chỉ ở con số vài chục, chưa đủ để gọi là chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Nếu Bắc Ninh không dịch chuyển được từ lắp ráp sang thiết kế, chế tạo, đóng gói và kiểm thử có hàm lượng công nghệ cao, tham vọng trung tâm bán dẫn sẽ dễ trở thành khẩu hiệu.
Chiến lược bán dẫn trong kịch bản thành phố thông minh Việt Nam
Bắc Ninh chọn mô hình thành phố thông minh Việt Nam có trung tâm công nghiệp lõi như khung chiến lược cho ngành bán dẫn. Trong quy hoạch đô thị, tỉnh được định hướng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, là cực tăng trưởng kinh tế quan trọng, đồng thời hình thành trung tâm bán dẫn, sản xuất vi mạch và trí tuệ nhân tạo hàng đầu cả nước. Quan điểm “lấy doanh nghiệp hiện hữu làm trung tâm” và coi “thành công của doanh nghiệp là thành công của tỉnh” cho thấy lãnh đạo tỉnh muốn dùng chính các tập đoàn đang hoạt động để nâng cấp chuỗi giá trị. Nhà máy Amkor Technology Việt Nam tại Khu công nghiệp Yên Phong II-C được xem như biểu tượng cho hướng đi này, với mục tiêu trở thành cứ điểm sản xuất lớn ở châu Á và trung tâm R&D sản phẩm mới. Câu hỏi đặt ra là Bắc Ninh có dám đi xa hơn vai trò điểm đến lắp ráp, để buộc các nhà đầu tư FDI chia sẻ công nghệ, dịch chuyển R&D thật sự vào địa bàn.
Nguồn nhân lực và hạ tầng: điểm nghẽn hay lợi thế nếu đi trước một bước?
Chiến lược 1018 về phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam mới hoàn thành 13/38 nhiệm vụ, cho thấy cả nước còn ở giai đoạn chuẩn bị hệ sinh thái. Những khó khăn được chính các cơ quan trung ương thừa nhận: năng lực công nghệ hạn chế, thị trường nhỏ, thiếu nhân lực chất lượng cao và hạ tầng chưa đồng bộ. Trong bối cảnh đó, Bắc Ninh chọn cách đi trước một bước: xây dựng Kế hoạch phát triển công nghiệp bán dẫn đến 2030, định hướng 2050; kiện toàn Ban Chỉ đạo và giao Sở Khoa học và Công nghệ làm cơ quan thường trực. Tỉnh quy hoạch hai khu đô thị đại học, áp dụng mô hình liên kết ba nhà (nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp) để gắn đào tạo với nhu cầu lao động bán dẫn. Về đất đai công nghiệp, còn 15 khu công nghiệp đã quy hoạch nhưng chưa có nhà đầu tư và dự kiến bổ sung 22 khu mới đến năm 2030, tạo dư địa lớn cho các dự án công nghệ cao. Nếu không có cơ chế ưu tiên dành riêng cho bán dẫn, quỹ đất này rất dễ bị "chiếm chỗ" bởi các ngành giá trị gia tăng thấp hơn.
Đề nghị trở thành trung tâm cụm bán dẫn quốc gia: tham vọng cần đi kèm cam kết cải cách
Đề nghị Chính phủ nghiên cứu đưa Bắc Ninh trở thành trung tâm của “Cụm công nghiệp bán dẫn quốc gia” miền Bắc là lời tuyên bố rõ ràng về mức độ tham vọng. Tỉnh đồng thời đề xuất xây dựng cơ chế kết nối khu vực FDI với doanh nghiệp trong nước để tăng cường chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực, cũng như bổ sung quy hoạch nguồn năng lượng sạch, nghiên cứu mô hình nhà máy điện hạt nhân quy mô nhỏ cho các địa bàn công nghiệp trọng điểm. Đây là những ý tưởng táo bạo, nhưng chúng chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng cải cách hành chính thực chất, cơ chế “luồng xanh” cho dự án bán dẫn và chặt chẽ trong thẩm định công nghệ để tránh nhập khẩu dây chuyền lạc hậu dưới danh nghĩa công nghệ cao. Cuối cùng, nếu Bắc Ninh muốn cạnh tranh với các địa phương khác, lợi thế không chỉ đến từ hạ tầng và vị trí địa kinh tế, mà phải từ khả năng tạo ra một môi trường thử nghiệm chính sách linh hoạt, dám ưu tiên bán dẫn như ngành công nghiệp lõi, thay vì coi đó chỉ là một phần nhỏ trong cụm công nghiệp điện tử hiện hữu.
