Từ “xưởng gia công của thế giới” đến câu hỏi: người Việt có sống tốt hơn?
Thị trường nội thất trong nước của ngành gỗ Việt Nam là không gian kinh doanh hướng tới hơn 100 triệu người tiêu dùng, nơi nhu cầu nhà ở, xây dựng, nội thất và không gian sống ngày càng tăng, buộc các doanh nghiệp phải chuyển từ vai trò gia công xuất khẩu sang làm chủ chuỗi giá trị gỗ, thiết kế, chế biến gỗ chất lượng và phát triển sản phẩm nội thất bền vững cho chính người Việt. Ngành gỗ Việt Nam đã có hơn 20 năm tăng trưởng dựa trên xuất khẩu, tạo ra một trung tâm sản xuất và cung ứng nội thất quy mô lớn trên bản đồ thế giới. Tuy nhiên, điểm nghịch lý là phần lớn giá trị sáng tạo, thiết kế, thương hiệu vẫn nằm ngoài tay doanh nghiệp Việt. Khi thành tích được đo bằng hàng tỷ USD xuất khẩu, câu hỏi quan trọng lại bị bỏ quên: người Việt có được sống trong những ngôi nhà tốt hơn, an toàn hơn, bền vững hơn hay chưa? Nếu câu trả lời còn lưỡng lự, thì định hướng phát triển phải thay đổi.
Dư địa 100 triệu dân: cơ hội bị bỏ ngỏ của thị trường nội thất trong nước
Thị trường nội thất trong nước với hơn 100 triệu dân không chỉ là “miếng bánh” tăng doanh số, mà là nền tảng giúp ngành gỗ phát triển ổn định và bền vững, thay vì phụ thuộc vào vài thị trường xuất khẩu lớn. Đây là thị trường của hàng triệu gia đình xây nhà mới, lớp người trẻ định hình phong cách sống riêng, cùng nhu cầu ngày càng tăng ở khách sạn, văn phòng, nhà hàng, trường học và bệnh viện. Nhu cầu chi tiêu cho sản phẩm gỗ của người Việt vẫn còn nhiều dư địa tăng khi dân số tiếp tục tăng và kinh tế cải thiện. Thế nhưng, thị trường đồ gỗ và nội thất trong nước hiện phân mảnh, rơi vào tay các làng nghề, hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ, thiếu hệ thống tiêu chuẩn chung, thiếu thương hiệu nội địa đủ mạnh để dẫn dắt thị hiếu. Nếu ngành gỗ tiếp tục xem thị trường nội địa là “phần phụ” sau xuất khẩu, cơ hội xây dựng chuỗi giá trị gỗ cho người Việt sẽ tiếp tục bị trì hoãn.
Làm chủ chuỗi giá trị gỗ: từ rừng trồng đến không gian sống
Chuyển trục sang thị trường nội địa chỉ có ý nghĩa khi ngành gỗ Việt Nam thực sự làm chủ chuỗi giá trị gỗ, thay vì tiếp tục gia công các khâu thấp. Các chuyên gia nhấn mạnh phải nâng cao chuỗi sản xuất từ rừng trồng, chế biến gỗ đến thiết kế và hoàn thiện không gian sống. Nếu chuỗi giá trị từ trồng rừng, chế biến gỗ, thiết kế, sản xuất nội thất đến xây dựng được tổ chức tốt, giá trị của gỗ có thể tăng lên nhiều lần, thay vì dừng ở sản phẩm nguyên liệu hoặc bán thành phẩm. Hiện ngành đã hình thành hệ sinh thái sản xuất tương đối hoàn chỉnh, với doanh nghiệp tham gia ở nhiều khâu khác nhau trong chuỗi cung ứng. Vấn đề không còn là thiếu năng lực sản xuất, mà là thiếu sự liên kết để tạo ra những sản phẩm nội thất bền vững có câu chuyện nguồn gốc rõ ràng, thiết kế phù hợp người Việt, và giá trị gia tăng ở chính khâu sáng tạo. Một chuỗi cung ứng “của người Việt, cho người Việt” sẽ khiến rừng trồng, nhà máy chế biến gỗ chất lượng và đội ngũ thiết kế cùng đi chung một hướng.
Từ “Made in Vietnam” đến “Designed in Vietnam – Made for Vietnam”
Nếu gỗ Việt đã đủ sức đi khắp thế giới, thì nội thất Việt cần bắt đầu từ chính ngôi nhà người Việt. Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam từng đặt vấn đề: sự phát triển của ngành nội thất cuối cùng phải được đo bằng việc người Việt có được sống trong những ngôi nhà tốt hơn hay không. Muốn vậy, ngành phải chuyển từ tư duy “Made in Vietnam” sang “Designed in Vietnam – Made in Vietnam – Made for Vietnam”, trong đó thiết kế và hiểu nhu cầu nội địa trở thành trung tâm của chuỗi giá trị. Phát triển thị trường nội địa không chỉ là bán thêm sản phẩm mà còn phải hướng đến “lối sống Việt Nam”, nơi nội thất là một phần của không gian sống và thể hiện bản sắc văn hóa. Khi doanh nghiệp coi người Việt là khách hàng chính, họ buộc phải đầu tư thiết kế, dịch vụ hậu mãi và xây dựng thương hiệu lâu dài, thay vì chỉ tính toán công suất xưởng. Đó là bước chuyển khó nhưng bắt buộc nếu ngành gỗ muốn thoát khỏi hình ảnh xưởng gia công.
Minh bạch, hợp pháp, bền vững: tiêu chuẩn mới cho cạnh tranh
Để thị trường gỗ nội địa trở thành động lực tăng trưởng, không thể tiếp tục chấp nhận tình trạng hàng trôi nổi, thiếu minh bạch về nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng. Minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng đang trở thành yêu cầu bắt buộc của thị trường toàn cầu, và đây cũng phải là chuẩn mực trong nước. Hội thảo về xây dựng thị trường gỗ nội địa hợp pháp, chất lượng và bền vững đã nhấn mạnh việc thiết lập chuẩn mực rõ ràng về nguồn gốc hợp pháp, an toàn sức khỏe, chất lượng, độ bền và bảo hành sản phẩm. Khi vật liệu, tính hợp pháp và độ an toàn được công bố rõ ràng, đó không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là lợi thế cạnh tranh cho cả thị trường nội địa lẫn xuất khẩu. Người tiêu dùng Việt ngày càng quan tâm đến vật liệu, sức khỏe, môi trường và thiết kế, chứ không chỉ giá bán. Doanh nghiệp nào đi trước trong minh bạch và bền vững sẽ nắm được niềm tin của hàng triệu gia đình – tài sản quý hơn bất kỳ đơn hàng gia công ngắn hạn.
