Kỳ thi vào lớp 10: Từ cửa ngõ phổ thông thành cuộc đua sinh tồn
Kỳ thi vào lớp 10 là kỳ tuyển sinh chuyển tiếp từ THCS lên THPT, trong đó học sinh lớp 9 phải cạnh tranh điểm số để giành suất vào các trường trung học phổ thông, và ở những đô thị thiếu trường công lập, kỳ thi này đang trở thành một cuộc sàng lọc khốc liệt gây áp lực nặng nề cho cả học sinh lẫn gia đình. Giám đốc một đại học lớn nhận định kỳ thi tuyển sinh lớp 10 hiện nay thậm chí còn căng thẳng, cạnh tranh gay gắt hơn thi đại học, vì sai một bước có thể khiến học sinh bị đẩy khỏi hệ thống trường công, buộc phải rẽ sang hướng học trường tư với chi phí cao hơn hoặc chuyển sang phân luồng nghề khi chưa sẵn sàng. Đây không còn là một kỳ đánh giá học tập thông thường, mà là nút thắt quyết định hướng đi ba năm tiếp theo của hàng trăm nghìn thiếu niên.
Áp lực thi cử không phải lỗi của học sinh, mà là hệ quả thiếu trường công lập
Điểm mấu chốt khiến kỳ thi vào lớp 10 trở nên kinh khủng là sự thiếu trường công lập trầm trọng tại các đô thị lớn. Khi số chỗ học không tăng tương xứng với số lượng học sinh, mọi bài thi đều biến thành đấu trường giành suất chứ không còn là thước đo năng lực bình thường. Đại biểu Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh áp lực thi cử đặc biệt lớn ở những nơi “còn thiếu chỗ học THPT công lập”. Trong thực tế, nếu không trúng tuyển trường công, học sinh phải chuyển sang trường tư hoặc rời khỏi dòng chính giáo dục phổ thông. Căng thẳng càng bị khuếch đại bởi tâm lý “phải vào được trường tốt”, khi các trường THPT được xếp hạng, được phụ huynh săn lùng, tạo nên một thị trường cạnh tranh học sinh khốc liệt. Ở đây, áp lực không nằm trong đề thi, mà nằm trong sự khan hiếm cơ hội và suy nghĩ rằng trượt một kỳ thi là trượt cả tương lai.
Khoảng cách chất lượng giữa các trường: Đòn bẩy nuôi dưỡng cạnh tranh học sinh
Thiếu trường công lập chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là sự chênh lệch chất lượng quá lớn giữa các trường. Chính đại biểu Nguyễn Thị Thanh Mai chỉ ra áp lực không chỉ đến từ số lượng trường công, mà còn từ khoảng cách chất lượng giữa các trường. Khi một số trường được truyền thông và phụ huynh ưu ái công bố, xếp hạng, danh tiếng của chúng trở thành thỏi nam châm hút học sinh khá giỏi, tạo nên làn sóng cạnh tranh học sinh vào một vài điểm nóng tuyển sinh. Những trường bị xem là “chiếu dưới” càng khó thu hút giáo viên giỏi, càng thiếu đầu tư cơ sở vật chất, khiến chất lượng càng tụt lại phía sau — vòng xoáy bất bình đẳng tiếp tục quay. Trong bối cảnh đó, các gia đình ở đô thị chấp nhận đầu tư mọi nguồn lực, từ tiền luyện thi đến sức khỏe tinh thần của con, để giành suất ở trường top, thay vì yên tâm cho con vào trường gần nhà. Áp lực thi cử vì thế không chỉ là chuyện đề khó, mà là sự bất cân xứng cơ hội học tập.
Đề xuất chỉ thi vào trường chuyên: Liệu có đủ để hạ nhiệt sức nóng tuyển sinh lớp 10?
Trong phiên giải trình, đề xuất gây chú ý nhất là nghiên cứu theo hướng chỉ tổ chức thi tuyển sinh lớp 10 đối với trường chuyên và các chương trình thực sự cần tuyển chọn năng khiếu, tài năng. Về nguyên tắc, đây là cách tách riêng kỳ thi chọn lọc từ kỳ xét tuyển đại trà, giảm bớt cuộc đua điểm số cho đa số học sinh vốn chỉ cần một môi trường THPT ổn định để tiếp tục học. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ phát huy hiệu quả nếu đi cùng hai điều kiện: thứ nhất, chất lượng giữa các trường THPT công lập phải được kéo lại gần nhau; thứ hai, phải đảm bảo đủ chỗ học với chi phí hợp lý cho mọi học sinh có nhu cầu học tiếp THPT. Một câu nói dễ trích dẫn ở đây là: “Nhà nước có thể đặt hàng hoặc mua các dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ học phí cho học sinh học các trường tư”. Nghĩa là thay vì suy nghĩ trì trệ rằng mọi học sinh đều phải có chỗ ở trường công, chính sách cần nhìn rộng hơn vào toàn bộ hệ sinh thái giáo dục phổ thông, bao gồm cả trường ngoài công lập như một thành phần chính thức.
Giải pháp hệ thống: Từ tăng trường, phân luồng đến tái thiết kỳ thi
Nếu chấp nhận rằng áp lực thi vào lớp 10 là vấn đề hệ thống, thì câu trả lời cũng phải mang tính hệ thống. Chủ nhiệm ủy ban chuyên trách của Quốc hội đã nêu yêu cầu tăng số trường THPT và hướng tới bình đẳng về chất lượng giữa các trường, để học sinh chọn trường dựa nhiều hơn vào khoảng cách địa lý thay vì phân loại chất lượng. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết nhiều địa phương đã tăng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10, tỷ lệ học sinh lớp 9 vào lớp 10 năm nay đã đạt 80,2%. Đồng thời, phân luồng sang giáo dục trung học nghề được đưa vào luật, mở thêm một hướng đi khác thay vì dồn tất cả vào kỳ thi duy nhất. Tuy vậy, nếu không gắn các chính sách này với việc tái cấu trúc cách tuyển sinh lớp 10 — chỉ thi ở trường chuyên, xét tuyển rộng rãi, dùng hệ thống công nghệ quản lý hợp lý — thì áp lực thi cử vẫn sẽ dồn vào những nút thắt mới. Giảm tải cho học sinh không thể chỉ là thông điệp, mà phải là kết quả của việc phân bổ lại tài nguyên trường lớp, giáo viên và cơ hội học tập.
