Thi vào lớp 10: Kỳ thi chuyển cấp hay “cuộc đua sinh tử” ở đô thị?
Thi vào lớp 10 là kỳ tuyển sinh lớp 10 từ bậc THCS lên THPT, nơi học sinh phải cạnh tranh suất học trong hệ thống trường công lập bằng các kỳ thi hoặc xét tuyển học bạ, và ở các đô thị đông dân, đây trở thành “điểm nghẽn” thể hiện rõ mâu thuẫn giữa nhu cầu học hết phổ thông và năng lực đáp ứng của chính sách giáo dục hiện hành. Áp lực thi cử không chỉ nằm ở vài buổi làm bài mà là cả một năm lớp 9 bị bao trùm bởi luyện đề, tính toán nguyện vọng và nỗi lo nếu trượt sẽ học ở đâu, học như thế nào. Nếu coi giáo dục phổ thông là quyền cơ bản thì việc để phụ huynh, học sinh phải “đánh cược” tương lai ở một kỳ thi duy nhất là điều cần được nhìn nhận lại.
Vì sao Hà Nội, TP.HCM vẫn phải tổ chức thi vào lớp 10?
Điểm mấu chốt không nằm ở việc Bộ có cho thi hay không, mà ở chỗ hệ thống trường công lập có đủ chỗ hay chưa. Theo báo cáo tổng kết năm học 2025-2026 và nhiệm vụ 2026-2027, Bộ GD&ĐT đã yêu cầu các địa phương rà soát số trẻ trong độ tuổi, chủ động lập kế hoạch tuyển sinh đầu năm, bảo đảm đủ trường, lớp, giáo viên và cơ sở vật chất. Đồng thời, Bộ định hướng chỉ thi vào lớp 10 ở những nơi trường công lập chưa đáp ứng đủ nhu cầu, chủ yếu là trường chuyên và các đô thị có số học sinh lớn như Hà Nội, TP.HCM. Nói cách khác, nếu một địa phương đủ chỗ cho hầu hết học sinh vào học THPT, có thể dùng xét tuyển học bạ; còn nơi thiếu chỗ, buộc phải dùng kỳ thi để phân loại. Áp lực thi cử vì thế tập trung ở các thành phố lớn, nơi dân số tăng nhanh mà trường lớp không kịp xây dựng.
Nghịch lý: tăng chỉ tiêu 24% nhưng áp lực điểm số vẫn đè nặng
Năm học 2026-2027, tổng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 tăng thêm 24% so với năm trước. Đây là con số đáng kể, cho thấy nỗ lực mở rộng cơ hội học THPT của ngành giáo dục. Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Điều chỉnh phương thức tuyển sinh cùng với tăng chỉ tiêu sẽ giúp mở rộng cơ hội học tập và giảm áp lực cho học sinh, phụ huynh”. Nhưng với Hà Nội và TP.HCM, tăng chỉ tiêu chưa đủ khi tốc độ gia tăng dân số học đường vẫn vượt quá khả năng mở rộng trường lớp. TP.HCM đặt mục tiêu 300 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học – tham vọng này cho thấy áp lực hạ tầng là vấn đề gốc. Trong khi đó, nhiều tỉnh như Vĩnh Long, Đắk Lắk, Cà Mau, Lâm Đồng đã chuyển sang xét tuyển học bạ cho trường công, chỉ giữ thi tuyển cho trường chuyên. Đô thị lớn vẫn là “vùng nóng” vì trường công lập chưa theo kịp nhu cầu thực tế.
Tiếng nói từ gia đình: khi một năm lớp 9 bị biến thành năm ôn thi
Với phụ huynh ở Hà Nội, thi vào lớp 10 không chỉ là sự kiện của con mà là cả dự án của gia đình kéo dài trọn một năm. Một phụ huynh chia sẻ, suốt năm lớp 9, việc học và ôn tập chiếm gần như toàn bộ thời gian của con; ngoài giờ trên lớp là luyện đề, củng cố kiến thức, chuẩn bị cho các môn thi, gần như không còn thời gian rảnh. Người khác thì nói thẳng: “Kỳ thi rất áp lực. Tôi chỉ mong kỳ thi chuyển cấp có thể nhẹ nhàng hơn đối với các con”. Áp lực không chỉ ở đề thi mà còn ở bài toán nguyện vọng, điểm chuẩn từng trường, nguy cơ trượt nguyện vọng 1 rồi phải dồn sang lựa chọn ít mong muốn hơn. Đáng nói, đây là áp lực do hệ thống tạo ra: khi suất học THPT công lập không đủ, mỗi điểm số trở thành tấm vé vào cửa, còn sai số trong thi cử có thể đổi thành cả một hướng đi khác cho tuổi 15. Không lạ khi mọi gia đình đều căng thẳng, không khí trong nhà bị chi phối bởi lịch ôn tập, kiểm tra, thi thử.
Giảm áp lực thi cử: không thể chỉ “đổi đề thi” mà phải đổi cách tư duy
Điều tích cực là nhiều địa phương đã bắt đầu tìm lối đi khác: tăng trường lớp, chuyển sang xét tuyển học bạ, đa dạng hóa con đường sau THCS. Hà Nội đang nghiên cứu các phương án tuyển sinh lớp 10 công lập, mục tiêu vừa giảm áp lực cho học sinh, phụ huynh vừa giữ được tính khách quan, công bằng, độ tin cậy. Lãnh đạo Sở GD&ĐT Hà Nội nói đến việc đánh giá định kỳ kết quả học tập ở THCS, hướng tới khả năng dùng kết quả đó làm căn cứ tuyển sinh lớp 10 trong tương lai. Bộ trưởng Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh gốc rễ vấn đề nằm ở mất cân đối giữa nhu cầu và năng lực trường lớp, đồng thời cần thay đổi cách phân luồng sau THCS để mỗi học sinh có đường đi phù hợp năng lực và sở thích. Nếu mục tiêu dài hạn là phổ cập trung học và tương đương, gồm THPT, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên, thì chính sách giáo dục phải gửi thông điệp rõ: thi vào lớp 10 không phải cửa ải quyết định “thành công hay thất bại” của một đứa trẻ. Muốn giảm áp lực thi cử, cần ba hướng song song: tăng mạnh năng lực trường công ở đô thị, thiết kế xét tuyển minh bạch gắn với quá trình học tập, và làm cho các lộ trình sau THCS (nghề, bổ túc, trung cấp) được xã hội nhìn nhận bình đẳng về giá trị. Khi đó, kỳ thi vào lớp 10 – nếu còn tồn tại – sẽ chỉ là một bước chuyển tự nhiên trong hành trình học tập, không phải cuộc đua sinh tồn.
