Khai giảng 5/9: Khi lễ mở màn gắn liền với quyền học tập của học sinh biên giới
Khai giảng 5/9 gắn với khánh thành trường nội trú biên giới là sự kiện giáo dục đồng loạt trên toàn quốc, kết hợp lễ khai giảng thống nhất và đưa vào sử dụng cơ sở nội trú mới nhằm mở rộng cơ hội học tập cho học sinh vùng xa, nhất là học sinh biên giới, theo tinh thần công bằng và chất lượng trong tiếp cận giáo dục.
Điểm đáng nói năm nay không nằm ở nghi thức trống trường, mà ở việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức cùng lúc hai sự kiện: Lễ khai giảng năm học 2026-2027 và Lễ khánh thành các trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền. Từ 7 giờ 30 đến 8 giờ sáng là thời gian dành cho khánh thành, bàn giao và đưa vào sử dụng các trường nội trú biên giới đủ điều kiện; từ 8 giờ đến 8 giờ 45 phút là lễ khai giảng chung trên toàn quốc. Chuỗi thời gian chặt chẽ này gửi đi thông điệp: quyền đến trường của học sinh vùng xa phải được đảm bảo ngay từ phút mở màn năm học, không còn bị đẩy lùi sau những lời chúc mừng mang tính hình thức.
Ở tầm chính sách, việc gắn khai giảng 5/9 với khánh thành trường nội trú biên giới là cách cụ thể hóa Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, nhấn mạnh mục tiêu "bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục và chăm lo tốt hơn cho học sinh vùng khó khăn, vùng biên giới". Nói cách khác, nhà nước đang buộc lễ khai giảng phải mang ý nghĩa tái phân bổ cơ hội, chứ không chỉ là một nghi lễ đẹp.
Trường nội trú biên giới: Từ công trình bê tông đến chiếc cầu công bằng cho giáo dục vùng xa
Các trường nội trú biên giới mới khánh thành không chỉ là thêm vài dãy phòng ở, mà là thiết chế then chốt định đoạt việc học sinh vùng xa có bước qua được ngưỡng phổ thông hay lại bỏ học giữa chừng. Với học sinh biên giới, nơi đường đến trường có thể dài hơn cả một ca học, nội trú đồng nghĩa với việc lần đầu tiên các em có một chỗ học và chỗ ngủ ổn định ngay trong khuôn viên trường.
Theo kế hoạch, từ 7 giờ 30 đến 8 giờ sáng 5/9, các trường phổ thông nội trú liên cấp tại xã biên giới đất liền đủ điều kiện sẽ đồng loạt tổ chức lễ khánh thành, bàn giao và đưa công trình vào sử dụng. Quan trọng hơn cả, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh "chỉ tổ chức khánh thành đối với các công trình bảo đảm chất lượng, tiến độ, đủ điều kiện nghiệm thu và đưa vào sử dụng an toàn, hiệu quả". Đây là điểm thay đổi lớn: thay vì cắt băng cho xong, tiêu chuẩn an toàn và chất lượng được đặt lên trước, bảo vệ trực tiếp học sinh vùng xa – những người ít có khả năng tự lên tiếng nếu hạ tầng kém an toàn.
Khi nói về giáo dục vùng xa, người ta hay nhắc tới thiếu giáo viên, thiếu chương trình phù hợp, nhưng ít để ý rằng không có chỗ ở, mọi chính sách đều gãy gánh. Trường nội trú biên giới tạo ra một hạ tầng tối thiểu: bữa ăn chung, phòng học gần, không phải vượt đèo lội suối mỗi ngày. Đó là nền tảng để các chính sách khác – từ đổi mới chương trình đến tăng cường tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số – có đất để phát huy. Nói cách khác, nội trú là "cái nền bê tông" của công bằng, chứ không phải chi tiết phụ.
Một lễ khai giảng, nhiều điểm cầu: Công nghệ có thực sự nối gần khoảng cách vùng xa?
Lễ khai giảng 5/9 năm nay được tổ chức trực tiếp kết hợp trực tuyến trên phạm vi toàn quốc, với điểm cầu trung tâm đặt tại Trường phổ thông nội trú Mường Khương, tỉnh Lào Cai, chương trình được truyền hình trên VTV1 và phát thanh trên VOV1. Về mặt biểu tượng, việc chọn một trường nội trú vùng biên làm điểm cầu trung tâm là một tuyên bố: trọng tâm giáo dục không chỉ ở đô thị, mà đang dịch chuyển về phía những nơi từng bị bỏ xa.
Mỗi tỉnh, thành phố bố trí một điểm cầu chính, các trường khác tham gia qua kết nối trực tuyến hoặc theo dõi trên truyền hình và phát thanh, phù hợp điều kiện thực tế. Sau 8 giờ 45, các cơ sở giáo dục tiếp tục tổ chức hoạt động đầu năm theo kế hoạch riêng. Về mặt tích cực, mô hình nhiều điểm cầu này giúp học sinh vùng xa thấy mình là một phần của lễ khai giảng chung cả nước, giảm cảm giác "ngoài lề" thường gặp ở giáo dục vùng xa. Nhưng nếu hạ tầng mạng yếu, điện không ổn định – thực tế khá phổ biến ở vùng biên giới – thì sự kết nối có nguy cơ biến thành hình thức, lại tái tạo một khoảng cách số mới giữa học sinh biên giới và học sinh thành phố.
Chính vì vậy, điều đáng kỳ vọng không phải là hình ảnh hàng triệu học sinh cùng chào cờ qua truyền hình, mà là cách các nhà trường sau đó tận dụng 45 phút khai giảng chung gọn nhẹ để dành thời gian cho hoạt động gần gũi, thiết thực với học sinh. Chủ trương không kéo dài phần lễ, ưu tiên hoạt động phù hợp tâm lý lứa tuổi, nhất là trẻ mầm non và học sinh đầu cấp, là một bước lùi khỏi lối tư duy hình thức. Nếu được thực hiện nghiêm túc, đó sẽ là lần hiếm hoi công nghệ và nghi lễ không che lấp mà hỗ trợ trải nghiệm học đường thực tế của học sinh vùng xa.
Từ nghị quyết đến lớp học: Cơ hội và rủi ro cho học sinh biên giới
Theo các kế hoạch đã ban hành, chuỗi sự kiện khai giảng thống nhất và khánh thành trường nội trú biên giới còn nhằm "lan tỏa những kết quả bước đầu sau một năm thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo", đặc biệt là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo. Nói cách khác, học sinh biên giới lần này được đặt ở trung tâm của một cuộc thử nghiệm chính sách quy mô quốc gia: dùng hạ tầng nội trú và nghi thức khai giảng chung để đẩy nhanh công bằng giáo dục.
Tuy nhiên, nội trú không tự động biến thành cơ hội nếu thiếu ba điều: giáo viên đủ năng lực, chương trình phù hợp và quản lý đời sống học sinh. Nếu chỉ lo cắt băng khánh thành rồi để mặc học sinh biên giới đối mặt với ký túc xá chật chội, nhà ăn thiếu dinh dưỡng, hỗ trợ tiếng Việt hạn chế, thì trường nội trú biên giới có nguy cơ trở thành "khu tập trung bất bình đẳng" hơn là chiếc cầu công bằng. Ngược lại, nếu mỗi lớp nội trú là một cộng đồng nhỏ, nơi học sinh vùng xa được hỗ trợ học tập, chăm sóc sức khỏe và xây dựng kỹ năng, thì nội trú sẽ là bước đệm để các em bứt khỏi vòng luẩn quẩn nghèo – mù chữ – lao động rẻ.
Điều tích cực là sau 8 giờ 45 phút, các cơ sở giáo dục được chủ động tổ chức hoạt động đầu năm học theo kế hoạch của đơn vị. Đây là khoảng không gian quan trọng để các trường nội trú biên giới thiết kế riêng những hoạt động đón học sinh – từ hướng dẫn sinh hoạt ký túc xá đến tư vấn tâm lý cho học sinh lần đầu xa nhà. Nếu các địa phương coi khoảng thời gian này là phần chính, chứ không phải phần phụ sau một lễ khai giảng truyền hình trực tiếp, thì học sinh vùng xa mới thực sự cảm nhận được mình là nhân vật chính của chính sách giáo dục mới.
Kết luận: Khai giảng 5/9 sẽ được nhớ tới vì những ký túc xá sáng đèn hay những bài diễn văn dài?
Lễ khai giảng 5/9 năm nay sẽ được nhớ tới vì hai điều: cả nước cùng khai giảng từ 8 giờ đến 8 giờ 45 phút, và sáng cùng ngày, hàng loạt trường nội trú biên giới được khánh thành, bàn giao, đưa vào sử dụng. Nhưng lịch sử giáo dục không được viết bằng những khung giờ chuẩn, mà bằng cuộc đời của những thế hệ học sinh biên giới – những người hoặc sẽ ở lại trường lâu hơn, hoặc sẽ rời bỏ nếu nội trú không đáp ứng được kỳ vọng.
Nếu chúng ta chỉ dừng lại ở việc tổ chức lễ trang trọng, an toàn, tiết kiệm và "tạo dấu ấn tốt đẹp" như yêu cầu trong kế hoạch, thì dấu ấn ấy sẽ phai rất nhanh. Điều cần được theo dõi sau 5/9 là: có bao nhiêu học sinh vùng xa, học sinh biên giới bớt phải bỏ học vì nhà xa; bao nhiêu em lần đầu được học trong môi trường nội trú an toàn; và bao nhiêu địa phương tiếp tục đầu tư vào đời sống, học tập của các em sau ngày khánh thành. Chỉ khi những ký túc xá vùng biên sáng đèn đều đặn mỗi tối, chứ không phải khi những bài diễn văn khai giảng được phát lại, chúng ta mới có thể nói rằng sáng kiến trường nội trú biên giới đã thực sự mở ra một cơ hội giáo dục mới cho những nơi xa nhất trên bản đồ.
