Trường nội trú vùng biên: từ mô hình hỗ trợ thành đòn bẩy phát triển
Trường nội trú vùng biên là mô hình giáo dục nơi học sinh vùng sâu, vùng xa được học tập, ăn ở tập trung ngay tại cơ sở giáo dục, với cơ sở vật chất trường học đầy đủ, bữa ăn đảm bảo và không gian sinh hoạt an toàn, nhằm xóa bỏ rào cản địa lý, giảm quãng đường đến trường và tạo cơ hội tiếp cận giáo dục toàn diện ngang bằng với học sinh ở vùng thuận lợi. Đây không còn là giải pháp tạm thời, mà đang trở thành một chiến lược dài hạn cho giáo dục vùng biên giới. Ở Gia Lai, 7 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đã chính thức đưa vào hoạt động trong năm học 2026-2027, với 212 lớp, đáp ứng nhu cầu học tập cho hơn 6.800 học sinh, trong đó có 2.586 học sinh nội trú và 4.228 học sinh bán trú. Khi tiếng trống khai giảng vang lên, những dãy phòng học mới sáng đèn cũng đánh dấu một bước chuyển chính sách: từ “có chỗ học” sang “được học trong điều kiện tử tế”.
Gia Lai dẫn nhịp: giảm quãng đường, tăng cơ hội cho học sinh vùng sâu
Tuyến biên giới phía Tây Gia Lai từng gắn với hình ảnh học sinh lội bùn, vượt suối đến lớp. Tại Ia Púch, trước đây quãng đường xa, mùa mưa đường trơn trượt, nhiều đoạn bị nước chia cắt khiến học sinh đi lại rất vất vả. Khi Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Ia Púch được xây dựng trên diện tích 5 ha, đáp ứng nhu cầu học tập hơn 750 học sinh, câu chuyện đến lớp mỗi ngày đổi hẳn: các em được ăn ở ngay trong khuôn viên trường, bữa ăn, giờ nghỉ, giờ tự học diễn ra trong cùng một không gian. "Những chính sách này góp phần tạo điều kiện để học sinh ở xa có thể yên tâm học tập, thay vì phải vượt quãng đường dài mỗi ngày". Đó là lý do 7 trường nội trú vùng biên của Gia Lai, với tổng quy mô cho hơn 6.800 học sinh, không chỉ là công trình xây dựng, mà là lời cam kết cụ thể rằng khoảng cách địa lý sẽ không còn là lý do buộc trẻ em vùng sâu bỏ học.
Quảng Ngãi, Đà Nẵng, Nghệ An: khi cơ sở vật chất trường học trở thành “cầu nối” bình đẳng
Không chỉ Gia Lai, làn sóng đầu tư trường nội trú vùng biên đang lan dọc dải Trường Sơn. Ở Quảng Ngãi, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Dục Nông khánh thành đúng ngày khai giảng, đón hơn 1.600 học sinh vùng biên. Trước đó, nhiều em phải đi hàng chục cây số, sáng đến lớp, trưa quay về ăn cơm rồi lại đi học, đường rừng núi, suối khiến việc đến lớp mùa mưa càng khó khăn. Những ngôi trường mới tại Dục Nông, Mô Rai, Rờ Kơi, Sa Loong được gấp rút hoàn thành trong điều kiện địa bàn xa, thời tiết bất lợi, với sự chung tay của chính quyền, lực lượng chức năng, doanh nghiệp và người dân. Tại Đà Nẵng, 6 trường phổ thông nội trú liên cấp ở các xã biên giới như A Vương, Tây Giang, Đắc Pring được đầu tư với quy mô 141 lớp, dự kiến phục vụ khoảng 4.800 học sinh. Nghệ An không đứng ngoài cuộc khi 10 trường nội trú giai đoạn một ở khu vực biên giới đồng loạt khai giảng với hơn 14.000 học sinh tham gia chương trình nội trú, bán trú. Những con số này cho thấy cơ sở vật chất trường học, nếu được đầu tư đúng chỗ, có thể trở thành cây cầu hữu hình giúp giáo dục vùng biên giới bước gần hơn tới bình đẳng.
Môi trường nội trú: không chỉ học chữ mà còn học sống, học làm chủ tương lai
Điểm đáng giá nhất của giáo dục vùng biên giới qua mô hình nội trú không chỉ nằm ở những phòng học mới, mà ở môi trường sống tập thể kèm theo. Học sinh nội trú ở Ia Púch có một ngày trọn vẹn trong trường: ăn, ở, học và sinh hoạt trong cùng không gian, giáo viên có thêm thời gian theo sát, hướng dẫn kỹ năng sống, xây dựng nền nếp tự giác, biết giữ gìn không gian chung và sống có trách nhiệm với tập thể. Các trường nội trú vùng biên được kỳ vọng gắn dạy chữ với rèn luyện kỹ năng sống, bồi dưỡng kiến thức quốc phòng – an ninh, hướng nghiệp và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Ở Nghệ An, các khối phòng học, thư viện, nhà ăn, bếp được hoàn thiện dần, nhà trường chủ động kế hoạch vừa dạy học vừa tổ chức ăn, ở nội trú, bán trú theo hình thức cuốn chiếu. Khi nhà trường trở thành “ngôi nhà thứ hai”, học sinh vùng sâu được tiếp cận một chương trình giáo dục toàn diện hơn nhiều so với việc chỉ tranh thủ vài giờ học ngắn ngủi mỗi ngày.
Từ công trình thành chính sách bền vững cho học sinh vùng sâu
Thách thức lúc này không còn là có xây trường hay không, mà là vận hành thế nào để trường nội trú vùng biên phát huy hết ý nghĩa. Các địa phương được yêu cầu quản lý, sử dụng hiệu quả cơ sở vật chất, chăm lo việc học tập, sinh hoạt và đời sống học sinh, đồng thời duy trì việc dạy người song song với dạy chữ. Với những trường nội trú vùng biên ở Nghệ An còn đang hoàn thiện, việc đưa học sinh về học, ăn ở tại trường chính sẽ theo lộ trình cuốn chiếu: dạy ở phân hiệu cũ, rồi từng bước chuyển về cơ sở mới khi đủ điều kiện. Hướng đi này cho thấy tư duy chính sách đã chuyển từ phong trào sang bền vững. Như đánh giá của lãnh đạo ngành giáo dục Gia Lai, các trường mới không chỉ cải thiện điều kiện học tập, mà còn đặt nền tảng đào tạo nguồn nhân lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và nâng cao dân trí ở vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa. Nếu được duy trì bằng ngân sách ổn định, đội ngũ giáo viên gắn bó và sự đồng hành của cộng đồng, những mái trường mới này có thể trở thành “phên dậu” giáo dục vững chắc, trao cho học sinh vùng sâu quyền được mơ ước và được chọn tương lai của chính mình.
