Học phí trở thành một phần của quyết định tuyển sinh
Học phí đại học là khoản chi cho quá trình đào tạo mà sinh viên và gia đình phải tính đến khi lựa chọn chương trình, trường học và kế hoạch học tập. Khi mức thu giữa các chương trình chênh lệch lớn, khả năng chi trả không còn là chuyện tính sau khi trúng tuyển mà đã tác động đến danh sách nguyện vọng ngay từ đầu.
Ngày 26-10-2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công văn 7526/BGDĐT-KHTC, yêu cầu các cơ sở giáo dục rà soát, chấn chỉnh việc thu học phí và công khai mức thu cùng lộ trình điều chỉnh hằng năm. Bộ cũng yêu cầu trường rà soát mức học phí cho từng trình độ, ngành và chương trình trong năm học 2026-2027; việc xác định, điều chỉnh phải đúng quy định, có căn cứ và cân bằng giữa nâng chất lượng với bảo đảm cơ hội tiếp cận đại học.
Đây là yêu cầu cần thiết, nhưng không thể chỉ dừng ở việc nhắc trường tuân thủ thủ tục. Với thí sinh, điều quan trọng là biết sớm tổng chi phí dự kiến và hiểu vì sao mức thu khác nhau, thay vì phát hiện một khoảng cách lớn sau khi đã đặt cược vào một lựa chọn.
Chênh lệch học phí khiến danh sách nguyện vọng đổi thứ tự
Một ngành học không đồng nghĩa với một mức học phí. Theo số liệu được công bố cho năm học 2026-2027, chương trình Công nghệ thông tin ở các trường có mức thu từ khoảng 18 triệu đến gần 90 triệu đồng mỗi năm; chương trình kinh tế tiêu chuẩn tại trường công thường ở mức 20-35 triệu đồng mỗi năm, còn một số chương trình tiên tiến hoặc chất lượng cao cao hơn đáng kể. Một số ngành liên quan đến sức khỏe cũng ghi nhận mức thu tăng mạnh, có trường hợp gấp đôi năm học trước.
Bởi vậy, thí sinh có thể giữ nguyên ngành yêu thích nhưng đổi thứ tự trường trong danh sách nguyện vọng đại học, hoặc chuyển sang cơ sở có chi phí phù hợp hơn. Quang Minh, học sinh lớp 12 ở Hà Tĩnh, từng ưu tiên các trường có thế mạnh công nghệ thông tin tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi tính chi phí toàn khóa, em cân nhắc thêm các trường ở Huế và Đà Nẵng vì mức học phí thấp hơn.
Đó không nhất thiết là từ bỏ mục tiêu; đôi khi là cách giữ được ngành học mong muốn mà không đặt gia đình vào áp lực kéo dài. Tuy nhiên, nếu thí sinh chỉ nhìn con số học phí năm đầu, họ có thể đánh giá thiếu tổng gánh nặng của cả chương trình.
Năng lực tài chính gia đình cần được tính sớm
Chọn ngành đại học vốn dựa trên sở thích và năng lực, nhưng những tiêu chí ấy không thể tách khỏi điều kiện tài chính. Thực tế, một ngành có thể được đào tạo ở nhiều trường với mức thu khác nhau; gia đình phải cân nhắc khả năng chi trả bên cạnh chất lượng đào tạo, cơ hội nghề nghiệp và mong muốn của học sinh. Đây là phép tính thực tế, không phải dấu hiệu cho thấy tham vọng học tập nên bị gác lại.
Tác động đặc biệt đáng lưu tâm với các hộ thu nhập thấp. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cảnh báo mức chi công thấp và sự phụ thuộc lớn vào học phí tạo ra hạn chế tài chính đáng kể cho những hộ này; khoảng cách tỷ lệ nhập học đại học giữa nhóm 20% hộ thu nhập cao nhất và nhóm 20% thấp nhất tại Việt Nam là 67%. Khi gánh nặng học phí tăng, cơ hội tiếp cận không còn được quyết định chỉ bằng điểm số.
Thí sinh nên đối chiếu chi phí toàn khóa, tìm hiểu học bổng, hỗ trợ học phí và chính sách vay dành cho sinh viên trước khi chốt lựa chọn. Trường cũng phải công bố học phí dự kiến cho toàn chương trình trước khi tuyển sinh để học sinh và phụ huynh có căn cứ tính toán. Minh bạch đúng lúc có thể giúp nguyện vọng phản ánh cả năng lực lẫn khả năng theo học.
Kiểm soát tăng học phí phải đi cùng minh bạch
Bộ GD&ĐT yêu cầu hạn chế việc tăng học phí ở mức cao và đột ngột; với ngành hoặc chương trình có mức thu cao, hay tăng đáng kể so với năm trước, trường cần rà soát căn cứ xác định học phí, chi phí đào tạo, điều kiện bảo đảm chất lượng và tác động đến người học. Đây là hướng đi hợp lý: tăng thu chỉ thuyết phục khi đi kèm căn cứ rõ ràng và chất lượng tương xứng.
Theo khảo sát của Bộ trên 988 chương trình đào tạo, 586 chương trình, tương đương 59,3%, có mức học phí tính đủ chi phí đào tạo cao hơn trần hiện hành. Con số này cho thấy áp lực tài chính của các trường là có thật, nhưng không thể mặc nhiên chuyển toàn bộ áp lực đó sang sinh viên. Bộ cũng yêu cầu cơ sở đào tạo thu học phí định kỳ hằng tháng; chỉ được thu gộp cả kỳ hoặc năm khi sinh viên tự nguyện đồng ý.
Các cơ quan quản lý và chính quyền địa phương được yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách, kịp thời chấn chỉnh và xử lý vi phạm. Kết luận cần rõ ràng: thí sinh phải tính học phí khi chọn trường, nhưng các em không nên phải dò tìm thông tin hoặc gánh những điều chỉnh bất ngờ. Công khai sớm, giải trình thuyết phục và hỗ trợ đúng đối tượng mới giúp lựa chọn đại học bớt lệ thuộc vào túi tiền.
