Học phí trở thành một phần của quyết định chọn trường
Học phí đại học là khoản chi cho quá trình đào tạo sau phổ thông, nhưng với thí sinh, đó còn là điều kiện quyết định liệu một lựa chọn trường có thể theo đuổi đến cùng hay không. Trong năm học 2026–2027, mức thu giữa trường và chương trình tiếp tục chênh lệch rõ rệt, khiến chọn nguyện vọng không còn chỉ dựa vào năng lực và sở thích. Với ngành Công nghệ thông tin, học phí được nêu trong khoảng 18 triệu đến gần 90 triệu đồng mỗi năm; một số ngành sức khỏe cũng tăng đáng kể so với năm trước, có trường hợp tăng gấp đôi. Khoảng cách ấy đủ lớn để làm thay đổi thứ tự ưu tiên, thậm chí khiến học sinh chuyển hướng sang trường khác dù vẫn muốn theo đuổi ngành đã chọn. Đây không phải chuyện tính toán phụ sau khi trúng tuyển: khả năng chi trả cần được xem như một tiêu chí ngay từ lúc lập danh sách nguyện vọng.
Quang Minh, học sinh lớp 12 ở Hà Tĩnh, ban đầu hướng tới những trường có chương trình Công nghệ thông tin tốt tại Hà Nội và TP HCM. Sau khi xem học phí, em phải tính lại điều kiện gia đình và cân nhắc đưa các trường ở Huế, Đà Nẵng vào danh sách vì mức thu dễ chịu hơn. Trường hợp này cho thấy học phí có thể tác động trực tiếp đến cơ hội học đúng ngành, chứ không chỉ ảnh hưởng đến mức sống của sinh viên. Nếu chỉ nhìn danh tiếng mà chưa tính khả năng theo học trọn khóa, thí sinh dễ đặt nguyện vọng vào phương án đẹp trên giấy nhưng mong manh về tài chính.
Chi phí toàn khóa không nên là bài toán phải tự mò
Điều đáng lo không chỉ là học phí cao hay thấp, mà là nhiều gia đình khó ước tính tổng chi phí đại học trong suốt ba, bốn năm. Có trường công bố mức thu theo tín chỉ nhưng không nói rõ tổng số tín chỉ; có nơi dẫn quy định chung, buộc phụ huynh tự tìm thêm văn bản và cơ chế áp dụng. Hà, người tìm thông tin tuyển sinh giúp em trai, đã mất nhiều thời gian mà vẫn không tính được dự kiến theo năm lẫn toàn khóa ở một số trường. Khi bức tranh tài chính thiếu mảnh ghép, gia đình không thể so sánh các lựa chọn trên cùng một cơ sở. Thí sinh vì thế dễ rơi vào thế bị động: biết khoản phải đóng trước mắt, nhưng chưa rõ tổng nghĩa vụ tài chính để hoàn tất chương trình.
Sự bất định còn nằm ở cách điều chỉnh học phí sau khi sinh viên nhập học. Một sinh viên năm tư Trường Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết trường ban đầu thông báo mức tăng không quá 10% mỗi năm, nhưng thực tế mức tăng được ghi nhận là 11–13%. Một sinh viên khác tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP HCM, suýt lỡ tốt nghiệp vì bị báo còn thiếu học phí dù đã đóng theo thông báo từng kỳ; trường giải thích phần còn lại được tính theo số tín chỉ và định mức đào tạo. Những trải nghiệm như vậy cho thấy công bố một mức thu ban đầu là chưa đủ. Trường cần giải thích cách tính, điều kiện điều chỉnh và dự kiến toàn khóa để người học không bị bất ngờ giữa chừng.
Đối chiếu ngân sách và đòi hỏi thông tin rõ ràng
Trước khi chốt nguyện vọng, thí sinh nên đặt mức học phí bên cạnh khả năng tài chính thực tế của gia đình, rồi kiểm tra lộ trình thu và tăng trong từng năm học. Cần hỏi rõ học phí tính theo năm, kỳ hay tín chỉ; tổng số tín chỉ dự kiến; thời gian đào tạo tiêu chuẩn; các khoản thu khác; và trường hợp nào có thể làm số tiền thay đổi. Cũng nên tìm hiểu học bổng, hỗ trợ học phí và khoản vay dành cho sinh viên, nhưng không nên xem những hỗ trợ chưa chắc chắn là nguồn tiền mặc định. Một lựa chọn phù hợp phải vừa đáp ứng sở thích, năng lực, vừa có phương án tài chính khả thi cho toàn khóa. Thông tư 09 năm 2024 yêu cầu cơ sở đào tạo công khai học phí trong năm học và dự kiến từng năm tiếp theo trước khi tuyển sinh đại học.
Trách nhiệm minh bạch không thể chuyển hết sang học sinh và phụ huynh. Luật sư Đặng Văn Cường đề xuất biểu mẫu thống nhất, trong đó có học phí theo năm, học kỳ hoặc tín chỉ, dự kiến toàn khóa, khoản thu khác, căn cứ pháp lý và cách xác định mức thu; ông cũng kiến nghị xây dựng chuyên trang dữ liệu tập trung để người học tra cứu. Đây là hướng cần thiết: thông tin đủ và dễ so sánh giúp thí sinh chọn trường bằng hiểu biết, thay vì phỏng đoán hoặc chỉ biết kỳ nào lo kỳ đó. Khi công bố học phí rõ ràng, các gia đình mới có thể cân đối đường dài và nhà trường mới tạo được niềm tin trong tuyển sinh.
Kết luận, thí sinh nên tính lại nguyện vọng nếu mức thu hoặc cách tăng học phí chưa phù hợp với nguồn lực gia đình, nhưng không nên buộc mình bỏ ngành yêu thích chỉ vì thiếu dữ liệu. Hãy so sánh tổng chi phí và lộ trình công bố giữa các chương trình, đồng thời yêu cầu trường giải thích những khoản chưa rõ. Một quyết định tuyển sinh vững vàng cần bắt đầu từ thông tin minh bạch và kết thúc bằng khả năng theo học đến ngày tốt nghiệp.
