Gốm sứ kể chuyện lịch sử: khi hiện vật trở thành bản đồ ký ức
Gốm sứ kể chuyện lịch sử là bộ sưu tập hơn 50 tác phẩm gốm Bát Tràng, được xây dựng từ nghiên cứu công phu để tái hiện các huyền tích, trận chiến và dấu mốc dựng nước – giữ nước, biến chất liệu truyền thống thành cánh cửa giúp công chúng nhìn lại lịch sử Việt bằng hình tượng, màu men và đường nét cụ thể. Ý nghĩa của bộ gốm này nằm ở chỗ nó không xem lịch sử như dòng chữ khô cứng, mà như chuỗi câu chuyện có thể cầm nắm, chiêm ngưỡng, tranh luận. Nhóm nghệ nhân gốm sứ và họa sĩ đã không chọn con đường an toàn là sản xuất Bát Tràng tác phẩm truyền thống mang tính trang trí, mà chủ động đặt lịch sử vào trung tâm sáng tạo, chấp nhận rủi ro nghề nghiệp để thử ranh giới của di sản gốm sứ Việt Nam.
Từ huyền sử đến kháng chiến: lịch sử được chia khúc trên từng thạp gốm
Điểm thuyết phục nhất của bộ gốm là cấu trúc lịch sử được kể một cách có chủ ý. Các nghệ nhân không xếp những mảnh chuyện rời rạc, mà thiết kế một dòng chảy từ huyền sử "Con Rồng cháu Tiên" đến những bản tuyên ngôn như "Nam Quốc Sơn Hà", "Hịch tướng sĩ", rồi mở rộng sang các chiến thắng tiêu biểu: "Ngô Quyền đại thắng Bạch Đằng", "Quang Trung đại phá quân Thanh", "Hai Bà Trưng khởi nghĩa". Mỗi thạp, bình gốm lớn trở thành một chương sử, với bố cục nhân vật, vũ khí, địa hình được cân nhắc cho phù hợp ngôn ngữ gốm. Theo chia sẻ của ông Vũ Văn Đức, việc lựa chọn hình ảnh phải "có điểm nhấn, phù hợp đặc tính của chất liệu" – đó không chỉ là bài toán thẩm mỹ, mà là chọn lọc sử liệu: chi tiết nào đủ sức đại diện cho cả một giai đoạn văn hóa Việt.
Công phu nghề gốm: nghiên cứu sử học để cứu men và hình khối
Đằng sau 50 tác phẩm là một thái độ nghiêm túc với sử học. Ê-kíp phải đọc tới hàng nghìn trang tài liệu để lựa chọn chi tiết phù hợp, rồi chuyển hóa chúng thành bố cục gốm. Những người làm nghề chấp nhận việc có sản phẩm phải chỉnh sửa nhiều lần, có chi tiết bị làm lại đến 10 lần và mất 12 ngày đêm mới đạt yêu cầu – không phải vì cầu toàn hình thức, mà vì nỗi ám ảnh về độ chính xác lịch sử và thần thái nhân vật. Nghệ nhân Phạm Minh Quang hiểu rõ rằng nhân vật lịch sử trên gốm không thể là dáng người chung chung; mỗi gương mặt, mỗi thế đứng phải gợi được "tinh thần của thời đại". Đó là lựa chọn khó khăn: đưa lịch sử vào lò nung nghĩa là chấp nhận cho lửa thử độ bền của ký ức và của chính tay nghề nghệ nhân gốm sứ.
Triển lãm đồ sứ ký kiểu: chứng cứ sống về chiều sâu di sản gốm Việt
Nếu bộ gốm lịch sử Bát Tràng là cuộc đối thoại mới với quá khứ, thì triển lãm đồ sứ ký kiểu Việt tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế là lời nhắc rằng gốm sứ đã làm nhiệm vụ lịch sử từ hàng trăm năm trước. Đồ sứ ký kiểu thời Lê – Trịnh, chúa Nguyễn và thời Nguyễn cho thấy người Việt từng đặt hàng tại các lò gốm Trung Hoa với yêu cầu riêng về kiểu dáng, màu sắc, hoa văn, thơ văn và hiệu đề để phản ánh thẩm mỹ, quyền lực và đời sống triều đình. Theo TS. Trần Đức Anh Sơn, dòng đồ sứ này trải qua hơn 300 năm tồn tại, trở thành cổ vật quý có giá trị văn hóa, mỹ thuật và kinh tế cao. Nhìn những món đồ từng hiện diện trong đời sống vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Khải Định, ta thấy rõ: gốm không chỉ phục vụ bữa tiệc, mà còn ghi chép cấu trúc quyền lực, biểu tượng và cảm quan thời đại.
Từ sản phẩm thương mại đến phương tiện bảo tồn ký ức
Điểm then chốt của cả bộ sưu tập và các dòng đồ sứ ký kiểu nằm ở sự thay đổi cách nhìn: gốm sứ không thể bị giới hạn như "đồ dùng" hay vật trang trí cho không gian sống. Khi lịch sử hiện lên trên thân gốm, khi men cổ được phục hồi và kết hợp với kỹ thuật mới để khắc họa những trận đánh, những bản đồ văn hóa, gốm trở thành phương tiện bảo tồn và truyền tải lịch sử có sức lay động. Bát Tràng tác phẩm truyền thống, nếu tiếp tục đi theo hướng kể chuyện, có cơ hội thoát khỏi vòng lặp thị trường để bước vào vùng giá trị di sản. Đồ sứ ký kiểu Việt, nhờ được trưng bày một cách có ngữ cảnh, không còn là những món cổ ngoạn xa lạ, mà là điểm nối giúp công chúng hôm nay đọc lại lịch sử quyền lực và thẩm mỹ của cha ông. Và đó là con đường khả thi nhất để di sản gốm sứ Việt Nam sống tiếp: gắn chặt với câu chuyện, không tách khỏi ký ức cộng đồng.
